Lodowce: powstawanie i występowanie

Lodowiec to trwała masa lodu powstała na lądzie z nagromadzonego śniegu. Nie jest to zwykła pokrywa śnieżna zalegająca tylko zimą ani lód morski. Najważniejszą cechą lodowca jest to, że pod wpływem własnego ciężaru przemieszcza się, zwykle bardzo powoli.

Powstawanie lodowca wiąże się z długotrwałym utrzymywaniem się niskich temperatur oraz odpowiednią ilością opadów śniegu. Jeżeli przez wiele lat śniegu przybywa więcej, niż go ubywa, zaczyna on się sprasowywać. Najpierw świeży śnieg przekształca się w firn, a później w zwarty lód lodowcowy.

Podstawowym warunkiem rozwoju lodowca jest przewaga akumulacji nad ablacją. Akumulacja oznacza gromadzenie śniegu, który nie topnieje całkowicie latem. Ablacja to ubytek masy lodowca, spowodowany głównie topnieniem, parowaniem i odrywaniem brył lodu.

Bardzo ważna jest granica wiecznego śniegu, czyli wysokość, powyżej której śnieg utrzymuje się przez cały rok. Jej położenie nie jest takie samo na całej Ziemi. Zależy przede wszystkim od temperatury powietrza i ilości opadów. W strefach chłodnych granica ta leży nisko, natomiast w obszarach cieplejszych znacznie wyżej.

Im chłodniejszy klimat i im większe opady śniegu, tym korzystniejsze warunki do tworzenia się lodowców. Dlatego lodowce powstają zarówno w wysokich górach, jak i w strefach okołobiegunowych.

Proces powstawania lodowca zaczyna się od wieloletniego gromadzenia śniegu. Warstwy śniegu są stopniowo ugniatane przez kolejne opady. Z czasem śnieg traci puszystą strukturę i przechodzi w firn, czyli ziarnisty, częściowo sprasowany materiał.

Następnie pod wpływem dalszego nacisku firn przekształca się w lód lodowcowy. Górna część lodowca, gdzie dominuje gromadzenie śniegu, to pole firnowe. Stamtąd masa lodu zaczyna przemieszczać się ku niżej położonym obszarom.

Ruch lodowca wynika z działania siły ciężkości. Lód nie jest całkowicie sztywny: pod naciskiem zachowuje się plastycznie i może powoli spływać. Dzięki temu lodowiec jest nie tylko nagromadzeniem lodu, ale także czynnym elementem środowiska przyrodniczego.

Współczesne lodowce występują tam, gdzie warunki klimatyczne pozwalają na całoroczne utrzymywanie się śniegu i lodu. Największe obszary zlodowacone znajdują się w strefach okołobiegunowych. Najważniejsze są tu Antarktyda i Grenlandia, pokryte rozległymi lądolodami.

Drugim głównym typem są lodowce górskie, rozwijające się w wysokich pasmach górskich powyżej granicy wiecznego śniegu. Występują między innymi w Himalajach, Alpach, Andach i innych wysokich górach świata.

Lądolód różni się od lodowca górskiego skalą i zasięgiem. Pokrywa wielkie obszary lądu i nie jest związany z jedną doliną. Lodowiec górski zwykle spływa z wyższych partii gór ku dolinom.

Lodowce są ważnym elementem hydrosfery i wpływają na funkcjonowanie środowiska przyrodniczego. Stanowią ogromny magazyn wody słodkiej oraz oddziałują na warunki klimatyczne i obieg wody na Ziemi.

Współcześnie zwraca się dużą uwagę na zanikanie pokrywy lodowej obszarów okołobiegunowych. Jest ono związane z ocieplaniem klimatu. Skutkiem tego procesu może być wzrost poziomu mórz i oceanów, a także zmiany w funkcjonowaniu ekosystemów stref polarnych.

Zmniejszanie zasięgu lodowców jest więc nie tylko zjawiskiem przyrodniczym, ale także problemem o znaczeniu globalnym. W geografii szkolnej najważniejsze jest rozumienie zależności między klimatem, bilansem śniegu i lodu oraz rozmieszczeniem współczesnych lodowców.