Ziemia w Układzie Słonecznym
Geografia
Zestaw obejmuje położenie Ziemi w Układzie Słonecznym, jej najważniejsze cechy oraz skutki ruchu obrotowego i obiegowego. Uczysz się też podstaw o innych ciałach niebieskich, porach roku, strefach oświetlenia i sile Coriolisa w zakresie licealnym.
1.Układ Słoneczny
Układ ciał niebieskich złożony ze Słońca oraz obiegających je planet, planet karłowatych, księżyców, planetoid, komet i meteoroidów. Słońce skupia zdecydowaną większość masy całego układu.
2.Ziemia
Trzecia planeta od Słońca, zaliczana do planet skalistych. Wyróżnia się obecnością ciekłej wody, atmosfery sprzyjającej życiu oraz umiarkowaną odległością od Słońca.
3.Planety skaliste
Planety zbudowane głównie ze skał i metali, o stosunkowo niewielkich rozmiarach i dużej gęstości. Należą do nich Merkury, Wenus, Ziemia i Mars.
4.Planety olbrzymy
Duże planety zewnętrzne Układu Słonecznego. Jowisz i Saturn to głównie gazowe olbrzymy, a Uran i Neptun często określa się jako lodowe olbrzymy.
5.Ruch obrotowy Ziemi
Ruch Ziemi wokół własnej osi, odbywający się z zachodu na wschód. Trwa około 24 godzin i powoduje następstwo dnia i nocy.
6.Ruch obiegowy Ziemi
Ruch Ziemi wokół Słońca po orbicie eliptycznej. Trwa około 365 dni i 6 godzin, a wraz z nachyleniem osi Ziemi powoduje występowanie pór roku.
7.Oś Ziemi
Umowna prosta, wokół której obraca się Ziemia, przechodząca przez biegun północny i południowy. Jej nachylenie względem płaszczyzny orbity ma duże znaczenie dla oświetlenia Ziemi.
8.Nachylenie osi Ziemi
Oś obrotu Ziemi jest nachylona do płaszczyzny orbity, co powoduje zmienny kąt padania promieni słonecznych w ciągu roku. To kluczowa przyczyna pór roku.
9.Dzień i noc
Skutek ruchu obrotowego Ziemi. Część planety zwrócona ku Słońcu jest oświetlona, a część odwrócona pozostaje w cieniu.
10.Strefy oświetlenia Ziemi
Obszary Ziemi różniące się ilością energii słonecznej. Wyróżnia się strefę międzyzwrotnikową, umiarkowaną i okołobiegunową.
11.Równonoc
Moment w roku, gdy dzień i noc trwają prawie tyle samo na całej Ziemi. Występuje około 21 marca i 23 września.
12.Przesilenie
Moment w roku, gdy występuje najdłuższy lub najkrótszy dzień na danej półkuli. Przesilenie letnie przypada około 22 czerwca, a zimowe około 22 grudnia.
13.Siła Coriolisa
Pozorna siła wynikająca z ruchu obrotowego Ziemi. Odchyla ruch mas powietrza i wód: na półkuli północnej w prawo, a na południowej w lewo.
14.Orbita Ziemi
Droga, po której Ziemia obiega Słońce. Ma kształt elipsy, ale w szkolnym ujęciu ważniejsze od jej kształtu jest znaczenie obiegu dla zmian oświetlenia Ziemi.
15.Doba
Czas jednego pełnego obrotu Ziemi wokół własnej osi. W praktyce szkolnej przyjmuje się około 24 godziny.
16.Rok
Czas jednego pełnego obiegu Ziemi wokół Słońca. Trwa około 365 dni i 6 godzin, dlatego co cztery lata wprowadza się rok przestępny.
17.Planeta karłowata
Ciało niebieskie obiegające Słońce, które nie jest księżycem i ma kształt zbliżony do kulistego, ale nie oczyściło swojego sąsiedztwa orbitalnego. Przykładem jest Pluton.
18.Księżyc
Naturalny satelita Ziemi. Obiega Ziemię i wpływa między innymi na zjawiska związane z obserwacją nieba, a także stabilizuje nachylenie osi Ziemi.
19.Planetoida
Niewielkie skaliste ciało niebieskie krążące wokół Słońca. Wiele planetoid znajduje się między orbitami Marsa i Jowisza.
20.Kometa
Ciało zbudowane głównie z lodu, pyłu i skał, obiegające Słońce po silnie wydłużonej orbicie. Zbliżając się do Słońca, może wytwarzać warkocz.
Notatka
Miejsce Ziemi w Układzie Słonecznym
Ziemia jest trzecią planetą od Słońca i należy do grupy planet skalistych. Oznacza to, że ma stosunkowo dużą gęstość, stałą powierzchnię i jest zbudowana głównie ze skał oraz metali. Razem z Merkurym, Wenus i Marsem tworzy grupę planet wewnętrznych.
Układ Słoneczny obejmuje Słońce oraz wszystkie ciała niebieskie pozostające pod wpływem jego grawitacji. Są to przede wszystkim planety, ich księżyce, planety karłowate, planetoidy, komety i meteoroidy. Słońce jest gwiazdą i stanowi centralny element układu.
Poza planetami skalistymi w Układzie Słonecznym występują także planety olbrzymy: Jowisz, Saturn, Uran i Neptun. Są one znacznie większe od Ziemi i leżą dalej od Słońca.
Zapamiętaj
Ziemia jest planetą skalistą, a nie gazowym olbrzymem; jest też jedyną znaną planetą, na której istnieje życie.
Cechy Ziemi sprzyjające życiu
Wyjątkowość Ziemi wynika z kilku nakładających się cech. Bardzo ważna jest odpowiednia odległość od Słońca, dzięki której na powierzchni może występować ciekła woda. Ma to podstawowe znaczenie dla organizmów żywych.
Istotną rolę odgrywa także atmosfera, która chroni powierzchnię planety, uczestniczy w obiegu ciepła i umożliwia zachodzenie procesów niezbędnych dla życia. Znaczenie ma również obecność Księżyca, czyli naturalnego satelity Ziemi.
Warunki na Ziemi nie są dziełem jednego czynnika, lecz wynikiem współdziałania położenia w Układzie Słonecznym, właściwości atmosfery, obecności hydrosfery oraz ruchów planety.
Ruch obrotowy Ziemi i jego skutki
Ruch obrotowy to obracanie się Ziemi wokół własnej osi. Ziemia wykonuje taki obrót z zachodu na wschód w czasie około 24 godzin, czyli jednej doby. Skutkiem tego ruchu jest przede wszystkim następstwo dnia i nocy.
W danym momencie tylko jedna część kuli ziemskiej jest oświetlona przez Słońce, podczas gdy druga pozostaje w cieniu. Wraz z obrotem Ziemi obszary te się zmieniają, dlatego po nocy następuje dzień, a po dniu noc.
Ruch obrotowy powoduje także działanie siły Coriolisa. To pozorna siła, która odchyla ruch mas powietrza i wód oceanicznych: na półkuli północnej w prawo, a na południowej w lewo. Ma to duże znaczenie dla cyrkulacji atmosferycznej i prądów morskich.
Ważne
Częstym błędem jest mylenie skutków ruchu obrotowego i obiegowego: dzień i noc wynikają z obrotu Ziemi wokół osi, a pory roku z obiegu Ziemi wokół Słońca.
Ruch obiegowy Ziemi i pory roku
Ruch obiegowy polega na krążeniu Ziemi wokół Słońca po orbicie eliptycznej. Jeden pełny obieg trwa około 365 dni i 6 godzin, co odpowiada długości roku. Nadwyżka czasu jest przyczyną wprowadzania roku przestępnego.
Sam ruch obiegowy nie wystarcza do wyjaśnienia pór roku. Kluczowe znaczenie ma także nachylenie osi Ziemi względem płaszczyzny orbity. W czasie obiegu różne półkule są w różnym stopniu oświetlane, a promienie słoneczne padają pod zmiennym kątem.
Gdy na danej półkuli promienie słoneczne padają bardziej pionowo, dopływ energii jest większy i występuje lato. Gdy kąt padania jest mniejszy, powierzchnia nagrzewa się słabiej i trwa zima.
Przykład
Około 22 czerwca na półkuli północnej przypada przesilenie letnie, a około 22 grudnia przesilenie zimowe.
Równonoce, przesilenia i strefy oświetlenia
W rocznym obiegu Ziemi wyróżnia się ważne momenty związane z oświetleniem planety. Równonoc występuje wtedy, gdy dzień i noc trwają prawie tyle samo na całej Ziemi. Ma to miejsce około 21 marca oraz 23 września.
Przesilenie to moment, gdy na danej półkuli dzień jest najdłuższy albo najkrótszy w roku. Około 22 czerwca na półkuli północnej przypada najdłuższy dzień, a około 22 grudnia najkrótszy.
Wynikiem zróżnicowanego dopływu energii słonecznej są strefy oświetlenia Ziemi. Wyróżnia się strefę międzyzwrotnikową, gdzie promienie słoneczne padają pod dużym kątem, strefy umiarkowane oraz strefy okołobiegunowe, gdzie dopływ energii jest najmniejszy.
To właśnie zmienny kąt padania promieni słonecznych tłumaczy różnice temperatur między równikiem a obszarami położonymi bliżej biegunów.
Inne ciała niebieskie Układu Słonecznego
Poza planetami w Układzie Słonecznym występują także inne obiekty. Planety karłowate, takie jak Pluton, obiegają Słońce, ale nie spełniają wszystkich warunków stawianych planetom.
Planetoidy to małe skaliste ciała niebieskie, z których wiele występuje w pasie między orbitami Marsa i Jowisza. Komety są zbudowane głównie z lodu i pyłu; gdy zbliżają się do Słońca, mogą tworzyć charakterystyczny warkocz.
Znajomość tych obiektów pomaga zrozumieć budowę całego Układu Słonecznego i miejsce Ziemi wśród innych ciał niebieskich. Na poziomie licealnym najważniejsze jest odróżnianie planet od planet karłowatych, księżyców, planetoid i komet.
Quizy w tym zestawie
26 pytań w 3 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu