Wszechświat i gwiazdozbiory nieba północnego
Geografia
Zestaw obejmuje podstawowe informacje o budowie i skali Wszechświata, miejscu Ziemi w Układzie Słonecznym oraz najważniejszych typach ciał niebieskich. Uczysz się też rozpoznawać charakterystyczne gwiazdozbiory nieba północnego i rozumieć, jak wykorzystuje się je do orientacji na niebie.
1.Wszechświat
Całość przestrzeni kosmicznej wraz z materią, energią oraz wszystkimi ciałami niebieskimi i zjawiskami, które w niej występują. Obejmuje między innymi galaktyki, gwiazdy, planety, mgławice i promieniowanie.
2.Galaktyka
Ogromny układ gwiazd, gazu i pyłu kosmicznego związanych grawitacyjnie. Galaktyki mają różne kształty, a Ziemia znajduje się w galaktyce zwanej Drogą Mleczną.
3.Droga Mleczna
Galaktyka, w której leży Układ Słoneczny. Z Ziemi widoczna jest jako jasny pas na niebie, złożony z bardzo wielu odległych gwiazd.
4.Układ Słoneczny
Układ złożony ze Słońca oraz krążących wokół niego ciał niebieskich: planet, planet karłowatych, planetoid, komet i innych obiektów. Słońce skupia prawie całą masę tego układu.
5.Gwiazda
Rozżarzone ciało niebieskie emitujące własne światło i energię. Gwiazdy powstają z materii kosmicznej i świecą dzięki procesom zachodzącym w ich wnętrzu; przykładem jest Słońce.
6.Planeta
Ciało niebieskie, które krąży wokół gwiazdy i nie świeci własnym światłem, lecz odbija światło swojej gwiazdy. W Układzie Słonecznym planetą jest między innymi Ziemia.
7.Satelita naturalny
Ciało niebieskie krążące wokół planety. Naturalnym satelitą Ziemi jest Księżyc.
8.Planeta karłowata
Ciało niebieskie krążące wokół Słońca, mające kształt zbliżony do kulistego, ale niespełniające wszystkich warunków planety. Przykładem jest Pluton.
9.Kometa
Niewielkie ciało zbudowane głównie z lodu, pyłu i skał, poruszające się po wydłużonej orbicie wokół Słońca. Gdy zbliża się do Słońca, może wytworzyć warkocz.
10.Planetoida
Małe skaliste ciało niebieskie krążące wokół Słońca. Wiele planetoid występuje w pasie między orbitami Marsa i Jowisza.
11.Gwiazdozbiór
Umowny obszar sfery niebieskiej, w którym grupa gwiazd tworzy charakterystyczny układ. Gwiazdy w gwiazdozbiorze zwykle nie leżą blisko siebie w przestrzeni, tylko tak wyglądają z Ziemi.
12.Gwiazda Polarna
Jasna gwiazda znajdująca się bardzo blisko północnego bieguna nieba. Wskazuje kierunek północny i należy do gwiazdozbioru Małej Niedźwiedzicy.
13.Wielka Niedźwiedzica
Jeden z najlepiej rozpoznawalnych gwiazdozbiorów nieba północnego. Jego najbardziej znana część to Wielki Wóz, używany do odnajdywania Gwiazdy Polarnej.
14.Mała Niedźwiedzica
Gwiazdozbiór nieba północnego, w którym znajduje się Gwiazda Polarna. Jest ważny dla orientacji w terenie i na niebie.
15.Kasjopeja
Charakterystyczny gwiazdozbiór nieba północnego o układzie przypominającym literę lub . Leży po przeciwnej stronie Gwiazdy Polarnej niż Wielki Wóz.
16.Cefeusz
Gwiazdozbiór nieba północnego położony w pobliżu Kasjopei i Małej Niedźwiedzicy. Należy do gwiazdozbiorów okołobiegunowych, widocznych przez dużą część roku w Polsce.
17.Smok
Rozległy gwiazdozbiór wijący się między Wielką a Małą Niedźwiedzicą. Również należy do charakterystycznych gwiazdozbiorów nieba północnego.
18.Gwiazdozbiory okołobiegunowe
Gwiazdozbiory widoczne przez cały rok na danej szerokości geograficznej, ponieważ pozornie krążą wokół bieguna niebieskiego i nie chowają się pod horyzont.
Notatka
Wszechświat i jego składniki
Wszechświat to całość przestrzeni kosmicznej wraz z materią i energią. Obejmuje on wszystko, co istnieje: galaktyki, gwiazdy, planety, pył kosmiczny i promieniowanie. Człowiek poznaje Wszechświat dzięki obserwacjom prowadzonym z Ziemi, przez teleskopy oraz za pomocą sond i satelitów.
We Wszechświecie występują obiekty różnej wielkości i natury. Gwiazdy emitują własne światło, natomiast planety go nie wytwarzają, lecz odbijają światło swojej gwiazdy. Oprócz nich spotykamy też planety karłowate, komety, planetoidy oraz naturalne satelity planet.
Zapamiętaj
Słońce jest gwiazdą, Ziemia jest planetą, a Księżyc naturalnym satelitą Ziemi.
Galaktyki i miejsce Układu Słonecznego
Galaktyka to ogromny układ złożony z gwiazd, gazu i pyłu kosmicznego, utrzymywany przez grawitację. Galaktyki różnią się wielkością i kształtem, a jedną z nich jest Droga Mleczna. To właśnie w niej znajduje się Układ Słoneczny.
Droga Mleczna jest widoczna na nocnym niebie jako jasny, mglisty pas. Nie jest to pojedynczy obiekt, lecz obraz bardzo dużej liczby odległych gwiazd. Układ Słoneczny zajmuje w tej galaktyce niewielką część, co pokazuje, jak małe jest miejsce Ziemi w skali kosmicznej.
Ważne
Nie należy mylić pojęć: galaktyka to układ miliardów gwiazd, a Układ Słoneczny to tylko jeden układ planetarny wewnątrz galaktyki.
Układ Słoneczny i typy ciał niebieskich
Centralnym ciałem Układu Słonecznego jest Słońce, wokół którego krążą planety oraz mniejsze obiekty. Do podstawowych składników układu należą także planetoidy, komety i planety karłowate. Słońce skupia prawie całą masę układu, dlatego jego grawitacja utrzymuje ruch pozostałych ciał po orbitach.
Planeta krąży wokół gwiazdy i nie świeci własnym światłem. Satelita naturalny krąży wokół planety. Kometa zbudowana jest głównie z lodu i pyłu; gdy zbliża się do Słońca, może wytworzyć warkocz. Planetoidy to małe skaliste ciała obiegające Słońce, a przykładem planety karłowatej jest Pluton.
W szkolnej geografii ważne jest rozróżnianie tych pojęć, bo często pojawiają się w zadaniach porównawczych i definicyjnych.
Gwiazdozbiory i obserwacja nieba
Gwiazdozbiór to umowny obszar nieba, w którym gwiazdy tworzą charakterystyczny układ widziany z Ziemi. Trzeba pamiętać, że gwiazdy należące do jednego gwiazdozbioru nie muszą leżeć blisko siebie w przestrzeni kosmicznej. Ich wspólny „rysunek” jest wynikiem perspektywy obserwatora.
Na półkuli północnej duże znaczenie mają gwiazdozbiory nieba północnego, wykorzystywane do orientacji w terenie. Niektóre z nich to gwiazdozbiory okołobiegunowe, czyli takie, które przez cały rok nie znikają pod horyzontem i pozornie krążą wokół bieguna niebieskiego.
Przykład
W Polsce do dobrze widocznych gwiazdozbiorów okołobiegunowych należą Wielka Niedźwiedzica, Mała Niedźwiedzica, Kasjopeja, Cefeusz i Smok.
Najważniejsze gwiazdozbiory nieba północnego
Wielka Niedźwiedzica jest jednym z najłatwiejszych do rozpoznania gwiazdozbiorów. Jej najbardziej znana część to Wielki Wóz. Dwie skrajne gwiazdy tej figury pomagają odszukać Gwiazdę Polarną.
Mała Niedźwiedzica zawiera Gwiazdę Polarną i również ma układ przypominający mniejszy wóz. Kasjopeja wyróżnia się kształtem litery lub , dlatego łatwo ją odnaleźć po przeciwnej stronie Gwiazdy Polarnej niż Wielki Wóz. W pobliżu leży Cefeusz, a między obiema Niedźwiedzicami rozciąga się Smok.
Rozpoznawanie tych gwiazdozbiorów jest ważne nie tylko w astronomii, ale także w praktycznej orientacji w terenie.
Gwiazda Polarna i orientacja na niebie
Gwiazda Polarna znajduje się bardzo blisko północnego bieguna niebieskiego, dlatego od wieków służy do wyznaczania kierunku północnego. Nie jest najjaśniejszą gwiazdą nieba, ale ma duże znaczenie praktyczne. Należy do Małej Niedźwiedzicy.
Aby ją odnaleźć, najczęściej korzysta się z Wielkiego Wozu. Wystarczy poprowadzić linię przez dwie skrajne gwiazdy jego „skrzyni” i przedłużyć ją w odpowiednim kierunku. Można też posłużyć się Kasjopeją, która leży po przeciwnej stronie Gwiazdy Polarnej.
Znajomość tego układu należy do podstawowych umiejętności związanych z obserwacją nieba na półkuli północnej.
Quizy w tym zestawie
16 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu