Rozwój demograficzny: etapy, eksplozja i regres
Geografia
Zestaw wyjaśnia model etapów rozwoju demograficznego oraz zjawiska eksplozji i regresu demograficznego. Uporządkujesz pojęcia takie jak urodzenia, zgony, przyrost naturalny i starzenie się ludności, a także nauczysz się wiązać etapy rozwoju z poziomem rozwoju społeczno-gospodarczego państw.
1.rozwój demograficzny
Ogół zmian liczby ludności oraz jej struktury w czasie, zależny głównie od poziomu urodzeń, zgonów i długości życia. W geografii często opisuje się go modelem etapów rozwoju demograficznego.
2.współczynnik urodzeń
Liczba urodzeń żywych w ciągu roku przypadająca na 1000 mieszkańców. Pozwala porównywać natężenie urodzeń między krajami i regionami.
3.współczynnik zgonów
Liczba zgonów w ciągu roku przypadająca na 1000 mieszkańców. Na jego poziom wpływają m.in. warunki życia, opieka zdrowotna i struktura wieku społeczeństwa.
4.przyrost naturalny
Różnica między liczbą urodzeń a liczbą zgonów w danym czasie. Gdy urodzeń jest więcej niż zgonów, przyrost jest dodatni; gdy mniej, występuje ubytek naturalny.
5.model przejścia demograficznego
Schemat pokazujący, jak wraz z rozwojem społeczno-gospodarczym zmieniają się urodzenia, zgony i tempo wzrostu liczby ludności. W liceum najczęściej wyróżnia się 4 lub 5 etapów.
6.I etap rozwoju demograficznego
Cechuje się bardzo wysokim współczynnikiem urodzeń i bardzo wysokim współczynnikiem zgonów. Przyrost naturalny jest niski lub bliski zeru, a liczba ludności rośnie bardzo wolno.
7.II etap rozwoju demograficznego
Urodzenia pozostają wysokie, ale zgony wyraźnie spadają dzięki poprawie warunków życia, żywienia i opieki medycznej. Skutkiem jest bardzo wysoki przyrost naturalny, często nazywany eksplozją demograficzną.
8.III etap rozwoju demograficznego
Po wcześniejszym spadku zgonów zaczyna spadać także liczba urodzeń. Przyrost naturalny nadal jest dodatni, lecz mniejszy niż w II etapie.
9.IV etap rozwoju demograficznego
Zarówno współczynnik urodzeń, jak i zgonów są niskie. Przyrost naturalny jest bardzo mały, bliski zeru albo okresowo ujemny.
10.V etap rozwoju demograficznego
W części ujęć wyróżnia się etap, w którym urodzeń jest mniej niż zgonów. Prowadzi to do ubytku naturalnego, starzenia się ludności i regresu demograficznego.
11.eksplozja demograficzna
Bardzo szybki wzrost liczby ludności wynikający z wysokiego przyrostu naturalnego. Najczęściej pojawia się wtedy, gdy spada umieralność, ale dzietność pozostaje jeszcze wysoka.
12.regres demograficzny
Spadek liczby ludności lub wyraźne osłabienie jej odtwarzania, zwykle związane z bardzo niską liczbą urodzeń, ubytkiem naturalnym i starzeniem się społeczeństwa.
13.starzenie się ludności
Zwiększanie się udziału osób starszych w ogólnej liczbie mieszkańców. Jest skutkiem niskiej dzietności i wydłużania się średniego trwania życia.
14.dzietność
Liczba dzieci przypadająca przeciętnie na kobietę w wieku rozrodczym lub w ciągu całego jej życia. Spadek dzietności zwykle towarzyszy przechodzeniu do późniejszych etapów rozwoju demograficznego.
15.ubytek naturalny
Sytuacja, w której liczba zgonów jest większa niż liczba urodzeń. To przeciwieństwo dodatniego przyrostu naturalnego.
16.transformacja społeczno-gospodarcza a demografia
Wraz z urbanizacją, edukacją, aktywnością zawodową kobiet i dostępem do ochrony zdrowia zwykle maleją najpierw zgony, a potem urodzenia. To podstawa przejścia między etapami rozwoju demograficznego.
Notatka
Na czym polega rozwój demograficzny
Rozwój demograficzny to zmiany liczby ludności i jej struktury w czasie. Do jego opisu wykorzystuje się przede wszystkim współczynnik urodzeń, współczynnik zgonów oraz przyrost naturalny. Dzięki tym wskaźnikom można ocenić, czy ludności przybywa, czy jej ubywa, a także jak szybko zachodzą przemiany społeczne.
W geografii szkolnej ważny jest model przejścia demograficznego, czyli schemat pokazujący, jak wraz z rozwojem cywilizacyjnym i gospodarczym zmieniają się urodzenia oraz zgony. Model ten nie opisuje każdego państwa idealnie, ale dobrze porządkuje typowe zależności między poziomem rozwoju a zmianami liczby ludności.
Zapamiętaj
Przyrost naturalny to różnica między liczbą urodzeń a liczbą zgonów; może być dodatni, zerowy lub ujemny.
Etapy rozwoju demograficznego
W I etapie zarówno urodzenia, jak i zgony są bardzo wysokie. Społeczeństwa żyją w trudnych warunkach sanitarnych, często występują głód, choroby i niski poziom opieki medycznej. W efekcie liczba ludności rośnie bardzo wolno.
W II etapie zaczyna gwałtownie spadać umieralność, głównie dzięki poprawie wyżywienia, higieny i medycyny. Urodzenia pozostają jednak nadal wysokie, dlatego przyrost naturalny staje się bardzo duży.
W III etapie spada również liczba urodzeń. Zmienia się model rodziny, rośnie poziom urbanizacji, edukacji i aktywności zawodowej kobiet. Przyrost naturalny nadal jest dodatni, ale mniejszy niż wcześniej.
W IV etapie zarówno urodzenia, jak i zgony są niskie. Społeczeństwo jest zazwyczaj wysoko rozwinięte, a liczba ludności stabilizuje się albo rośnie bardzo powoli.
W części opracowań wyróżnia się także V etap, gdy liczba urodzeń spada poniżej liczby zgonów. Pojawia się wtedy ubytek naturalny i narasta problem starzenia się ludności.
Eksplozja demograficzna
Eksplozja demograficzna to bardzo szybki wzrost liczby ludności, typowy głównie dla II etapu rozwoju demograficznego. Nie wynika ona z nagłego wzrostu urodzeń, lecz przede wszystkim z tego, że umieralność silnie spada, a dzietność przez pewien czas nadal pozostaje wysoka.
Skutki eksplozji demograficznej są złożone. Z jednej strony rośnie liczba osób młodych i zasoby pracy w przyszłości. Z drugiej strony pojawia się silna presja na żywność, mieszkania, edukację, służbę zdrowia i miejsca pracy. W krajach słabiej rozwiniętych może to utrudniać poprawę poziomu życia.
Przykład
Jeśli w państwie szybko spada liczba zgonów dzięki szczepieniom i lepszej opiece medycznej, ale rodziny nadal mają wiele dzieci, liczba ludności zaczyna rosnąć bardzo szybko.
Regres demograficzny i starzenie się ludności
Regres demograficzny oznacza osłabienie odtwarzania ludności, a często także jej spadek. Najczęściej wiąże się z bardzo niską dzietnością, niewielkim lub ujemnym przyrostem naturalnym oraz rosnącym udziałem osób starszych. Zjawisko to występuje głównie w krajach wysoko rozwiniętych.
Jednym z najważniejszych skutków regresu jest starzenie się ludności. Oznacza ono wzrost udziału seniorów w strukturze wieku. Prowadzi to do zmian na rynku pracy, zwiększa obciążenie systemów emerytalnych i ochrony zdrowia, a także może powodować niedobór pracowników w części sektorów gospodarki.
Ważne
Regres demograficzny nie oznacza automatycznie katastrofy, ale jest poważnym wyzwaniem społecznym i gospodarczym, zwłaszcza gdy trwa długo i obejmuje duże obszary.
Dlaczego kraje przechodzą między etapami
Przechodzenie od jednego etapu do następnego wiąże się z przemianami społeczno-gospodarczymi. Spadek zgonów jest zwykle efektem poprawy warunków sanitarnych, lepszego wyżywienia, rozwoju medycyny i wzrostu bezpieczeństwa życia. Spadek urodzeń następuje później, gdy zmieniają się warunki życia i model rodziny.
Duże znaczenie mają: edukacja, urbanizacja, wzrost kosztów wychowania dzieci, późniejsze zawieranie małżeństw, większa aktywność zawodowa kobiet i dostęp do planowania rodziny. W efekcie rodziny stają się mniej liczne, a tempo przyrostu ludności maleje.
Nie wszystkie państwa przechodzą przez etapy w identycznym tempie. Różnią się poziomem rozwoju, tradycją, polityką społeczną i sytuacją gospodarczą, dlatego ich przemiany demograficzne mogą wyglądać nieco inaczej.
Jak rozpoznać etap na sprawdzianie i maturze
W zadaniach trzeba przede wszystkim analizować relację między urodzeniami, zgonami i przyrostem naturalnym. Gdy oba wskaźniki są wysokie, chodzi zwykle o I etap. Gdy zgony szybko maleją, a urodzenia są nadal wysokie, rozpoznajemy II etap. Jeśli spadają już także urodzenia, to najczęściej III etap. Niskie wartości obu wskaźników oznaczają zwykle IV etap, a przewaga zgonów nad urodzeniami może wskazywać na V etap.
Warto też łączyć dane demograficzne z poziomem rozwoju kraju. Państwa słabiej rozwinięte częściej są kojarzone z wcześniejszymi etapami i wyższym przyrostem naturalnym, a kraje wysoko rozwinięte z późnymi etapami, starzeniem się ludności i czasem regresem demograficznym.
Zapamiętaj
Eksplozja demograficzna to skutek wysokiego przyrostu naturalnego, a regres demograficzny wiąże się z bardzo niską dzietnością i często z ubytkiem naturalnym.
Quizy w tym zestawie
16 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu