Działalność lodowców górskich i lądolodu
Geografia
Zestaw wyjaśnia, jak lodowce górskie i lądolód niszczą, transportują i osadzają materiał skalny oraz jakie formy rzeźby w ten sposób powstają. Nauczysz się odróżniać formy erozyjne i akumulacyjne, porównywać oba typy lodu oraz rozpoznawać typowe przykłady z map i ilustracji.
1.lodowiec górski
Trwała masa lodu powstająca ponad granicą wiecznego śniegu w górach, która pod wpływem ciężaru przemieszcza się w dół doliny. Modeluje rzeźbę przez erozję, transport i akumulację.
2.lądolód
Rozległa pokrywa lodowa o bardzo dużej powierzchni, niezwiązana z jedną doliną górską. Przemieszcza się od obszaru akumulacji ku obrzeżom i przekształca ogromne połacie terenu.
3.egzaracja
Niszcząca działalność lodowca polegająca na żłobieniu, wygładzaniu i pogłębianiu podłoża skalnego. Jest podstawowym procesem erozyjnym związanym z ruchem lodu.
4.detrakcja
Odrywanie i wyrywanie fragmentów skał z podłoża przez przemieszczający się lodowiec. Materiał ten zostaje następnie włączony do masy lodu i transportowany.
5.abrazja lodowcowa
Ścieranie podłoża przez okruchy skalne niesione w lodzie i u jego spągu. Prowadzi do wygładzania skał oraz powstawania rys i bruzd na ich powierzchni.
6.morena
Materiał skalny transportowany i osadzany przez lodowiec albo forma terenu zbudowana z takiego materiału. Wyróżnia się między innymi morenę czołową i denną.
7.morena czołowa
Wał osadów nagromadzonych przed czołem lodowca lub lądolodu. Powstaje tam, gdzie czoło lodu przez pewien czas zatrzymuje się lub przesuwa wolno.
8.morena denna
Pokrywa osadów pozostawionych pod przemieszczającym się lodem. Tworzy zwykle falistą lub lekko pagórkowatą powierzchnię.
9.dolina U-kształtna
Szeroka dolina o płaskim dnie i stromych zboczach, przekształcona przez lodowiec górski z dawnej doliny rzecznej. Jej przekrój poprzeczny przypomina literę U.
10.kocioł lodowcowy
Półkoliste zagłębienie w górnej części doliny górskiej, wyżłobione w miejscu powstawania i gromadzenia się lodu. Często po wytopieniu lodu znajduje się tam jezioro.
11.baraniec
Asymetryczne wzgórze skalne wygładzone przez lód od strony napływu i bardziej strome od strony odpływu. Jest typową formą erozyjną po działalności lodowca.
12.sandur
Rozległa, płaska równina zbudowana z piasków i żwirów naniesionych przez wody roztopowe przed czołem lądolodu. Jest formą akumulacji fluwioglacjalnej.
13.pradolina
Szeroka dolina powstała wskutek odpływu wielkich ilości wód roztopowych wzdłuż czoła lądolodu. Często ma płaskie dno i dużą szerokość.
14.głaz narzutowy
Duży blok skalny przeniesiony przez lądolód i pozostawiony po jego wytopieniu w miejscu odmiennym od obszaru pochodzenia skały. Świadczy o zasięgu dawnego zlodowacenia.
Notatka
Na czym polega działalność lodowców
Lodowce są masami lodu przemieszczającymi się pod wpływem własnego ciężaru. W geografii szkolnej wyróżnia się przede wszystkim lodowce górskie oraz lądolód. Choć różnią się zasięgiem i środowiskiem występowania, oba typy lodu przekształcają powierzchnię Ziemi przez trzy podstawowe procesy: erozję, transport i akumulację.
Lodowiec górski porusza się zwykle w dół doliny, dlatego modeluje rzeźbę głównie w górach. Lądolód natomiast pokrywa rozległe obszary lądu i nie jest ograniczony jedną doliną. Skutkiem jego działania są duże zespoły form terenu widoczne na obszarach młodoglacjalnych.
Zapamiętaj
Zarówno lodowiec górski, jak i lądolód niszczą podłoże, przenoszą materiał skalny i osadzają go w nowych miejscach.
Erozyjna działalność lodu
Najważniejszym procesem niszczącym jest egzaracja, czyli erozja lodowcowa. Polega ona na żłobieniu, wygładzaniu i pogłębianiu podłoża przez przemieszczający się lód. W jej obrębie istotne są dwa mechanizmy: detrakcja, czyli odrywanie fragmentów skał z podłoża, oraz abrazja lodowcowa, czyli ścieranie skał przez materiał skalny wtopiony w lód.
W górach skutkiem erozji lodowcowej są charakterystyczne formy. Dawne doliny rzeczne o przekroju V zostają poszerzone i pogłębione, tworząc doliny U-kształtne. W górnych partiach gór powstają kotły lodowcowe, czyli półkoliste zagłębienia, w których gromadził się śnieg i lód. Lód może też wygładzać podłoże skalne, tworząc barańce o łagodniejszym stoku od strony napływu lodu i stromszym od strony odpływu.
Ważne
Częsty błąd to mylenie form erozyjnych z akumulacyjnymi: dolina U-kształtna i kocioł lodowcowy są formami erozji, a morena jest formą osadzania materiału.
Transport materiału przez lodowiec i lądolód
Lód nie tylko niszczy podłoże, ale też przenosi materiał skalny o bardzo różnej wielkości: od drobnych okruchów po duże bloki. Materiał ten może być transportowany w obrębie lodu, na jego powierzchni albo u podstawy. Dzięki temu skały pochodzące z jednego obszaru mogą zostać przemieszczenie bardzo daleko.
Szczególnie wyraźnie widać to w przypadku głazów narzutowych. Są to duże bloki skalne pozostawione przez lądolód po jego wytopieniu, często daleko od miejsca, z którego zostały zabrane. Takie głazy są ważnym dowodem dawnego zasięgu zlodowaceń.
Transport materiału dotyczy nie tylko samego lodu. Ogromne znaczenie mają też wody roztopowe płynące z topniejącego lodowca lub lądolodu. One również przenoszą piaski, żwiry i inne osady, tworząc osobne formy terenu.
Akumulacja lodowcowa i fluwioglacjalna
Gdy lód traci zdolność przemieszczania materiału, dochodzi do jego osadzania, czyli akumulacji. Najbardziej typową formą są moreny. To zarówno osad lodowcowy, jak i forma terenu z niego zbudowana. Morena czołowa powstaje przed czołem lodowca lub lądolodu, gdzie materiał nagromadza się w postaci wału. Morena denna pozostaje pod lodem i po jego ustąpieniu tworzy pokrywę osadów, często nadając powierzchni falisty charakter.
Istotne są także formy związane z działalnością wód roztopowych, czyli akumulacja fluwioglacjalna. Przed czołem lądolodu powstaje sandur — rozległa, płaska równina usypana z piasków i żwirów. Wody roztopowe mogą też żłobić szerokie doliny odpływu, tworząc pradoliny.
Przykład
Jeśli na mapie lub zdjęciu widzisz rozległą równinę z piasków i żwirów przed dawnym zasięgiem lądolodu, najczęściej jest to sandr.
Lodowiec górski a lądolód — najważniejsze różnice
Najłatwiej odróżnić oba typy działalności po skali i rodzaju form. Lodowiec górski działa w obrębie górskich dolin, dlatego tworzy przede wszystkim formy wydłużone i związane z rzeźbą gór: kotły lodowcowe, doliny U-kształtne i wygładzone skały. Lądolód obejmuje wielkie obszary nizin i wyżyn, a po jego ustąpieniu pozostają rozległe zespoły form akumulacyjnych i erozyjnych, takie jak moreny, sandry czy pradoliny.
W praktyce oznacza to, że krajobraz wysokogórski po działalności lodowca będzie miał ostre kontrasty wysokości i szerokie doliny o stromych zboczach. Krajobraz po lądolodzie częściej jest falisty, z licznymi pagórami morenowymi i równinami utworzonymi przez wody roztopowe.
Rozpoznawanie tych różnic jest częstym zadaniem na sprawdzianach i maturze, zwłaszcza przy analizie fotografii, rysunków i map hipsometrycznych.
Jak rozpoznawać formy na zadaniach maturalnych
W zadaniach warto najpierw ustalić, czy dana forma powstała przez erozję czy przez akumulację. Jeżeli forma jest wyżłobiona w podłożu, jak kocioł lodowcowy czy dolina U-kształtna, zwykle wiąże się z niszczącą działalnością lodu. Jeżeli jest zbudowana z osadów, jak morena czy sandr, mamy do czynienia z osadzaniem materiału.
Drugi krok to rozróżnienie, czy dominował sam lód, czy wody roztopowe. Lód bezpośrednio tworzy moreny i wygładza podłoże skalne. Wody roztopowe odpowiadają głównie za sortowanie osadów i tworzenie takich form jak sandry oraz pradoliny.
Przy porównaniach pamiętaj też o prostym schemacie:
- góry i doliny — częściej działalność lodowca górskiego,
- rozległe równiny i wały osadów — częściej działalność lądolodu,
- forma wyżłobiona — zwykle erozyjna,
- forma usypana z osadów — zwykle akumulacyjna.
Quizy w tym zestawie
25 pytań w 3 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu