Gleby strefowe i niestrefowe
Geografia
Zestaw wyjaśnia, czym różnią się gleby strefowe i niestrefowe, jakie czynniki decydują o ich powstawaniu oraz gdzie występują na świecie i w Polsce. Nauczysz się rozpoznawać najważniejsze typy gleb, łączyć je z klimatem i roślinnością oraz unikać typowych błędów maturalnych.
1.Gleby strefowe
Gleby, których rozmieszczenie jest przede wszystkim związane ze strefowością klimatu i roślinności. Tworzą szerokie pasy równoleżnikowe, dlatego ich występowanie da się powiązać z określonymi strefami krajobrazowymi na Ziemi.
2.Gleby niestrefowe
Gleby, których powstawanie i rozmieszczenie zależą głównie od lokalnych warunków, zwłaszcza skały macierzystej, rzeźby terenu i stosunków wodnych. Mogą występować w różnych strefach klimatycznych.
3.Czynniki glebotwórcze
Najważniejsze czynniki wpływające na rozwój gleb to klimat, organizmy żywe, skała macierzysta, rzeźba terenu, stosunki wodne, czas oraz działalność człowieka. Od ich współdziałania zależy typ i żyzność gleby.
4.Gleby tundrowe
Słabo wykształcone gleby strefowe obszarów okołobiegunowych. Powstają w warunkach niskiej temperatury, krótkiego okresu wegetacyjnego i często płytko zalegającej wieloletniej zmarzliny, dlatego są mało żyzne.
5.Gleby bielicowe
Gleby strefowe tworzące się głównie pod lasami iglastymi w chłodnym i umiarkowanie chłodnym klimacie. Są zwykle kwaśne, ubogie w próchnicę i mało żyzne; typowe dla północnej Europy i Syberii.
6.Gleby brunatne i płowe
Gleby strefowe występujące głównie w strefie lasów liściastych i mieszanych klimatu umiarkowanego. Są na ogół żyźniejsze od bielicowych i mają duże znaczenie rolnicze w Europie, także w Polsce.
7.Czarnoziemy
Bardzo żyzne gleby strefowe powstające pod roślinnością trawiastą w klimacie umiarkowanym ciepłym, zwykle na obszarach stepowych. Zawierają dużo próchnicy i należą do najlepszych gleb rolniczych świata.
8.Gleby cynamonowe
Gleby strefowe typowe dla klimatu podzwrotnikowego śródziemnomorskiego. Występują wokół Morza Śródziemnego i są związane z roślinnością twardolistną; ich barwa wynika z obecności związków żelaza.
9.Gleby czerwone i żółte
Gleby strefowe gorącej strefy międzyzwrotnikowej, powstające w warunkach wysokiej temperatury i intensywnego wietrzenia chemicznego. Są typowe dla wilgotnych i podrównikowych obszarów Afryki, Ameryki Południowej i Azji.
10.Mady
Gleby niestrefowe powstające z osadów nanoszonych przez rzeki. Występują głównie w dolinach i deltach rzek, zwykle są żyzne i chętnie wykorzystywane rolniczo, jeśli nie ogranicza ich nadmierne uwilgotnienie.
11.Rędziny
Gleby niestrefowe rozwijające się na skałach węglanowych, głównie wapieniach i dolomitach. Często są płytkie, ale mogą być dość żyzne; ich występowanie zależy przede wszystkim od podłoża geologicznego.
12.Czarne ziemie
Gleby niestrefowe o ciemnej barwie, bogate w próchnicę, powstające przy dużym udziale warunków wodnych. Są bardzo żyzne i cenione rolniczo; w Polsce występują między innymi na Kujawach.
Notatka
Czym są gleby i od czego zależy ich powstawanie
Gleba to powierzchniowa warstwa litosfery, w której zachodzą procesy umożliwiające rozwój roślin. Powstaje z przekształcania skały macierzystej pod wpływem wielu czynników. W geografii szkolnej trzeba umieć powiązać typ gleby z klimatem, roślinnością, skałą macierzystą, wodą i rzeźbą terenu.
Do najważniejszych czynników glebotwórczych należą:
- klimat – wpływa na temperaturę, wilgotność i tempo rozkładu materii organicznej,
- organizmy żywe – zwłaszcza roślinność i mikroorganizmy,
- skała macierzysta – dostarcza materiału mineralnego,
- rzeźba terenu – wpływa na spływ wody i erozję,
- stosunki wodne – decydują o uwilgotnieniu i przewietrzeniu,
- czas oraz działalność człowieka.
Na tej podstawie wyróżnia się gleby strefowe i gleby niestrefowe. To podstawowy podział, który często pojawia się na sprawdzianach i maturze.
Ważne
Gleby strefowe wiążą się głównie z klimatem i roślinnością, a gleby niestrefowe przede wszystkim z warunkami lokalnymi, np. podłożem i wodą.
Gleby strefowe – związek ze strefami klimatyczno-roślinnymi
Gleby strefowe tworzą na Ziemi pasy o układzie zbliżonym do równoleżnikowego. Ich typ zależy przede wszystkim od tego, w jakiej strefie klimatycznej i roślinnej się rozwijają. Dlatego przy nauce warto łączyć trzy elementy: klimat, roślinność i typ gleby.
W strefach okołobiegunowych występują gleby tundrowe. Powstają w warunkach niskiej temperatury i krótkiego okresu wegetacyjnego, dlatego są słabo wykształcone i mało żyzne.
W chłodniejszej części strefy umiarkowanej, zwłaszcza pod lasami iglastymi, typowe są gleby bielicowe. Często są kwaśne, ubogie w próchnicę i słabo przydatne rolniczo.
W strefie lasów liściastych i mieszanych klimatu umiarkowanego występują przede wszystkim gleby brunatne i gleby płowe. Są one na ogół żyźniejsze od bielicowych i mają duże znaczenie w rolnictwie Europy.
Na obszarach trawiastych, zwłaszcza stepowych, rozwijają się czarnoziemy. To jedne z najżyźniejszych gleb świata, bogate w próchnicę.
W klimacie podzwrotnikowym śródziemnomorskim spotyka się gleby cynamonowe, natomiast w gorącej strefie międzyzwrotnikowej duże znaczenie mają gleby czerwone i żółte.
Zapamiętaj
Najczęstszy szkolny ciąg skojarzeń to: tundra – gleby tundrowe, tajga – bielicowe, las liściasty – brunatne i płowe, step – czarnoziemy.
Rozmieszczenie najważniejszych gleb strefowych
Rozmieszczenie gleb strefowych można odczytywać z mapy stref krajobrazowych świata. Gleby tundrowe występują na północy Ameryki Północnej, Grenlandii i północnej Eurazji. Gleby bielicowe są typowe dla rozległych obszarów Kanady, Skandynawii i Syberii, czyli tam, gdzie dominuje tajga.
Gleby brunatne i płowe zajmują znaczną część Europy Zachodniej i Środkowej oraz niektóre obszary Ameryki Północnej i Azji w strefie umiarkowanej. W Polsce należą do najczęściej spotykanych i mają duże znaczenie dla rolnictwa.
Czarnoziemy są związane z dawnymi i współczesnymi obszarami stepowymi. Występują między innymi na Ukrainie, w południowej Rosji, w Kazachstanie, na Nizinie Węgierskiej, a także w częściach Ameryki Północnej i Argentyny.
Gleby cynamonowe spotyka się wokół Morza Śródziemnego, a gleby czerwone i żółte w wielu regionach Afryki, Ameryki Południowej oraz Azji położonych w gorącej strefie klimatycznej.
Przykład
Jeśli na mapie widzisz obszar stepowy Europy Wschodniej, najbardziej prawdopodobnym typem gleb będą czarnoziemy.
Gleby niestrefowe – znaczenie podłoża i wody
Gleby niestrefowe nie tworzą regularnych pasów zgodnych ze strefami klimatycznymi. O ich występowaniu decydują głównie warunki miejscowe, dlatego mogą pojawiać się w różnych częściach świata.
Do najważniejszych należą mady, rędziny i czarne ziemie. Mady powstają w dolinach i deltach rzek z osadów nanoszonych przez wodę. Zwykle są żyzne i chętnie użytkowane rolniczo, ponieważ rzeki dostarczają świeżego materiału mineralnego.
Rędziny rozwijają się na skałach węglanowych, zwłaszcza wapieniach i dolomitach. Ich rozmieszczenie zależy zatem przede wszystkim od budowy geologicznej podłoża. Mogą być żyzne, ale często są płytkie i kamieniste.
Czarne ziemie to gleby o dużej zawartości próchnicy, bardzo żyzne, lecz zaliczane do niestrefowych, ponieważ silnie wiążą się z lokalnymi warunkami wodnymi i terenowymi. W Polsce znane są między innymi z Kujaw.
Właśnie tu uczniowie często mylą dwa pojęcia: czarnoziemy i czarne ziemie. Mimo podobnej nazwy nie oznaczają tego samego typu gleb ani nie mają tej samej genezy.
Jak uczyć się rozmieszczenia gleb i czego nie mylić
Najskuteczniej uczyć się gleb przez skojarzenia między środowiskiem a ich cechami. Gdy klimat jest zimny i roślinność uboga, gleby są zwykle słabo wykształcone, jak gleby tundrowe. Pod borami iglastymi dominują gleby bielicowe, pod lasami liściastymi i mieszanymi brunatne oraz płowe, a pod trawami stepowymi bardzo żyzne czarnoziemy.
W zadaniach warto zwracać uwagę, czy pytanie dotyczy strefowości, czy warunków lokalnych. Jeśli kluczowe są doliny rzeczne, osady nanoszone przez wodę lub określony rodzaj skały, zwykle chodzi o gleby niestrefowe.
Najczęstsze zależności do zapamiętania:
- strefowość oznacza związek z klimatem i roślinnością,
- niestrefowość oznacza przewagę wpływu podłoża, wody i lokalnych cech terenu,
- żyzność gleb jest zróżnicowana i nie każda gleba strefowa jest dobra rolniczo,
- podobieństwo nazw nie oznacza tego samego pochodzenia.
Ważne
Nie utożsamiaj czarnoziemów z czarnymi ziemiami: czarnoziemy są glebami strefowymi obszarów stepowych, a czarne ziemie to gleby niestrefowe związane z lokalnymi warunkami.
Quizy w tym zestawie
16 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu