Strefy klimatyczne i typy klimatów na Ziemi

Klimat to wieloletni przebieg stanów pogody na danym obszarze. Nie należy go mylić z pogodą, która oznacza chwilowy stan atmosfery, np. w konkretnym dniu. Klimat opisuje się na podstawie wieloletnich obserwacji temperatury powietrza, opadów, ciśnienia atmosferycznego, zachmurzenia i wiatrów.

Na zróżnicowanie klimatu wpływają czynniki klimatotwórcze. Najważniejszym z nich jest szerokość geograficzna, ponieważ decyduje o ilości energii słonecznej docierającej do powierzchni Ziemi. Istotne są też: wysokość nad poziomem morza, odległość od mórz i oceanów, prądy morskie, ukształtowanie powierzchni oraz ogólna cyrkulacja atmosferyczna.

Wraz ze wzrostem wysokości nad poziomem morza temperatura zazwyczaj spada. Z kolei bliskość oceanu łagodzi przebieg temperatur: zimy są cieplejsze, lata chłodniejsze, a roczne wahania temperatur mniejsze niż we wnętrzu kontynentów.

Na Ziemi wyróżnia się strefy klimatyczne, czyli rozległe pasy o podobnych warunkach termicznych i opadowych. Ich układ jest w przybliżeniu równoleżnikowy, co wynika głównie z różnic w dopływie promieniowania słonecznego.

Od równika ku biegunom występują kolejno: strefa równikowa, podrównikowa, zwrotnikowa, podzwrotnikowa, umiarkowana i okołobiegunowa. W obrębie tych stref można wyróżnić różne typy klimatów, zależne od dodatkowych czynników, zwłaszcza wpływu oceanu, prądów morskich i rzeźby terenu.

Im dalej od równika, tym przeciętnie niższa staje się temperatura powietrza. Jednocześnie zmienia się rozkład opadów. Dlatego strefy różnią się nie tylko ciepłem, ale także wilgotnością, długością pór roku oraz wielkością amplitud temperatury.

W strefie równikowej przez cały rok utrzymują się wysokie temperatury, a roczna amplituda temperatury jest niewielka. Charakterystyczne są duże opady i wysoka wilgotność powietrza. To efekt silnego nagrzania powierzchni i częstego unoszenia się wilgotnego powietrza.

Strefa podrównikowa jest również gorąca, ale bardziej zaznacza się sezonowość opadów. Występują tam okresy wilgotne i suche. Mimo wysokich temperatur przez cały rok rozkład opadów nie jest tak równomierny jak w strefie równikowej.

W strefie zwrotnikowej dominują obszary suche i bardzo suche. W wielu miejscach powstają pustynie gorące. Temperatury są wysokie, ale opadów jest mało. Wpływ na to ma m.in. przewaga suchych mas powietrza.

Strefa podzwrotnikowa stanowi obszar przejściowy między strefą zwrotnikową a umiarkowaną. Wysokie temperatury występują tu latem, natomiast zimy są łagodniejsze niż w głębi strefy umiarkowanej.

Jednym z najlepiej znanych typów jest klimat śródziemnomorski. Jego cechą są gorące i suche lato oraz łagodna i wilgotna zima. Taki rozkład opadów i temperatur sprzyja uprawie winorośli, oliwek i cytrusów.

W strefie podzwrotnikowej warunki klimatyczne są zróżnicowane, ponieważ silnie zaznacza się wpływ położenia względem oceanu i cyrkulacji atmosferycznej. Dlatego nie wszystkie obszary tej strefy mają identyczny przebieg temperatur i opadów.

Strefa umiarkowana cechuje się wyraźnym zróżnicowaniem pór roku. W jej obrębie szczególnie ważny jest podział na typ morski i typ kontynentalny.

Klimat umiarkowany morski występuje na obszarach pozostających pod silnym wpływem oceanu. Ma on łagodne zimy, chłodniejsze lato, stosunkowo duże zachmurzenie oraz opady rozłożone dość równomiernie w ciągu roku. Charakterystyczna jest mała roczna amplituda temperatury.

Klimat umiarkowany kontynentalny jest typowy dla wnętrz dużych lądów. Wyróżnia się większą roczną amplitudą temperatury: zimy są chłodniejsze lub mroźne, a lata cieplejsze niż w klimacie morskim. Opadów jest zwykle mniej niż na wybrzeżach oceanicznych.

Różnice między tymi typami dobrze pokazują znaczenie odległości od oceanu. Woda nagrzewa się i ochładza wolniej niż ląd, dlatego morze łagodzi klimat sąsiednich obszarów.

Strefa okołobiegunowa obejmuje najwyższe szerokości geograficzne. Przez większość roku temperatury są tam bardzo niskie, lato jest krótkie i chłodne, a opady niewielkie. Mimo małych sum opadów śnieg może zalegać długo ze względu na niską temperaturę.

Na klimat wielu obszarów silnie wpływają prądy morskie. Ciepłe prądy morskie podnoszą temperaturę powietrza nad wybrzeżami i mogą zwiększać wilgotność. Zimne prądy morskie obniżają temperaturę oraz często sprzyjają suchości wybrzeży.

To właśnie dlatego na tej samej szerokości geograficznej mogą występować różne typy klimatów. O ostatecznym obrazie klimatu decyduje współdziałanie wielu czynników, a nie tylko położenie względem równika.