Pasy rzeźby terenu Polski
Geografia
Zestaw pomaga opanować ukształtowanie powierzchni Polski i układ pasów rzeźby terenu. Znajdziesz tu najważniejsze cechy poszczególnych pasów, przykłady krain oraz wyjaśnienie, skąd wzięła się współczesna rzeźba Polski.
1.Rzeźba terenu
Wygląd powierzchni Ziemi, czyli układ gór, wyżyn, nizin, dolin i innych form terenu. Mówiąc o rzeźbie terenu Polski, opisujemy, jak zróżnicowana jest jej powierzchnia.
2.Pasy rzeźby terenu Polski
Ułożone równoleżnikowo, czyli z zachodu na wschód, wielkie obszary o podobnej rzeźbie. W Polsce wyróżnia się: pas pobrzeży, pojezierzy, nizin, wyżyn, kotlin podkarpackich i gór.
3.Układ równoleżnikowy
Układ obszarów biegnących mniej więcej z zachodu na wschód. Tak właśnie są rozmieszczone główne pasy rzeźby terenu w Polsce.
4.Pas pobrzeży
Najbardziej na północ wysunięty pas Polski, położony nad Morzem Bałtyckim. Występują tu plaże, wydmy, mierzeje, klify oraz jeziora przybrzeżne.
5.Pas pojezierzy
Obszar licznych jezior, pagórków i zagłębień polodowcowych. Powstał głównie w wyniku działalności lądolodu. Przykładem są Pojezierze Mazurskie i Pomorskie.
6.Pas nizin środkowopolskich
Największy obszar nizinny Polski, z przewagą terenów płaskich lub lekko falistych. Leżą tu między innymi Nizina Mazowiecka i Nizina Wielkopolska.
7.Pas wyżyn polskich
Obszar położony wyżej niż niziny, zwykle od około 200 do 500 metrów nad poziomem morza. Występują tu między innymi lessy, wąwozy i ostańce wapienne.
8.Pas kotlin podkarpackich
Obniżenia terenu położone na północ od gór. W Polsce należą do nich między innymi Kotlina Oświęcimska i Kotlina Sandomierska.
9.Pas gór
Najbardziej na południe położony pas rzeźby terenu Polski. Obejmuje góry, czyli obszary o dużych wysokościach względnych i stromych stokach, na przykład Sudety i Karpaty.
10.Lądolód
Ogromna masa lodu pokrywająca kiedyś część Polski. Pozostawiła po sobie wiele form terenu, zwłaszcza w północnej i środkowej części kraju.
11.Zlodowacenia
Okresy ochłodzenia klimatu, gdy lądolód obejmował znaczne obszary Europy. Miały duży wpływ na ukształtowanie powierzchni Polski, szczególnie północy i centrum.
12.Morena czołowa
Wał usypany z materiału skalnego przez czoło lądolodu. Często tworzy pagórkowate tereny na pojezierzach.
13.Sandr
Rozległa, piaszczysta równina utworzona przez wody wypływające z topniejącego lądolodu. Występuje na obszarach polodowcowych.
14.Pradolina
Szeroka dolina utworzona przez wody płynące wzdłuż czoła lądolodu. To jedna z charakterystycznych form polodowcowych w Polsce.
15.Less
Drobny, żółtawy osad pyłowy nanoszony przez wiatr. Na obszarach lessowych, na przykład na Wyżynie Lubelskiej, mogą powstawać głębokie wąwozy.
16.Wąwóz lessowy
Głęboka, wąska dolina o stromych ścianach, powstała w lessie. Takie formy są charakterystyczne dla części polskich wyżyn.
17.Ostaniec wapienny
Pojedyncza skała wapienna, która pozostała po zniszczeniu otaczających ją skał. Jest typowa dla Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej.
18.Tatry
Najwyższe góry w Polsce, należące do Karpat. Mają krajobraz wysokogórski z ostrymi szczytami i stromymi stokami.
Notatka
Czym jest rzeźba terenu Polski
Rzeźba terenu to zróżnicowanie powierzchni Ziemi. Obejmuje ona między innymi góry, wyżyny, niziny, doliny i obniżenia. W Polsce powierzchnia nie jest jednakowa: jedne obszary są płaskie, inne pagórkowate, a jeszcze inne wysokie i strome.
Charakterystyczną cechą naszego kraju jest układ pasowy rzeźby terenu. Oznacza to, że wielkie obszary o podobnych cechach są ułożone pasami z zachodu na wschód. Taki układ nazywamy też równoleżnikowym, bo przypomina przebieg równoleżników na mapie.
Zapamiętaj
W Polsce pasy rzeźby terenu układają się od północy ku południu.
Kolejność pasów rzeźby terenu
Od północy ku południu wyróżniamy sześć głównych pasów: pas pobrzeży, pas pojezierzy, pas nizin środkowopolskich, pas wyżyn polskich, pas kotlin podkarpackich i pas gór.
Każdy z tych pasów ma inne cechy. Na północy znajdują się obszary związane z Morzem Bałtyckim, dalej rozciągają się tereny jeziorne i nizinne, a na południu występują wyżej położone wyżyny, obniżenia podkarpackie oraz góry.
Taki układ nie jest przypadkowy. Wpłynęły na niego dawne procesy geologiczne oraz działalność lądolodu podczas kolejnych zlodowaceń.
Ważne
Częstym błędem jest mylenie kolejności pojezierzy i nizin. Pojezierza leżą bardziej na północ niż niziny środkowopolskie.
Pobrzeża, pojezierza i niziny
Pas pobrzeży leży nad Bałtykiem. Występują tu plaże, wydmy, mierzeje, klify i jeziora przybrzeżne. To obszar, gdzie silnie zaznacza się wpływ morza.
Na południe od pobrzeży leży pas pojezierzy. Jest on związany z działalnością lądolodu, dlatego występują tu liczne jeziora, pagórki morenowe i zagłębienia terenu. Dobrym przykładem są Pojezierze Mazurskie i Pojezierze Pomorskie.
Jeszcze dalej na południe rozciąga się pas nizin środkowopolskich. To największy obszar nizinny w kraju. Przeważają tu tereny płaskie lub lekko faliste. Leżą tu między innymi Nizina Mazowiecka i Nizina Wielkopolska.
Przykład
Gdy jedziesz przez środkową Polskę i widzisz rozległe, dość płaskie tereny, często znajdujesz się właśnie na nizinach.
Wyżyny, kotliny podkarpackie i góry
Pas wyżyn polskich jest położony wyżej niż niziny, ale niżej niż góry. W wielu miejscach można tu spotkać ostańce wapienne, lessy i wąwozy lessowe. Do tego pasa należą na przykład Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, Wyżyna Śląska i Wyżyna Lubelska.
Na południe od wyżyn leży pas kotlin podkarpackich. Kotliny to obniżenia terenu położone między wyżynami a górami. W Polsce ważne są Kotlina Oświęcimska i Kotlina Sandomierska.
Najdalej na południu znajduje się pas gór. Obejmuje on Sudety i Karpaty. Najwyższe polskie góry to Tatry, które mają krajobraz wysokogórski: ostre szczyty, strome stoki i duże wysokości względne.
Wpływ zlodowaceń na rzeźbę Polski
Bardzo duży wpływ na wygląd powierzchni Polski miały zlodowacenia. W czasie ochłodzeń znaczne obszary kraju były pokryte przez lądolód. Szczególnie mocno przekształcił on północ i część środkowej Polski.
Lądolód pozostawił po sobie różne formy terenu. Należą do nich moreny, czyli nagromadzenia materiału skalnego, sandry, czyli piaszczyste równiny utworzone przez wody z topniejącego lodu, oraz pradoliny — szerokie doliny, którymi płynęły wody wzdłuż czoła lądolodu.
Dzięki temu na pojezierzach występuje dziś wiele jezior i pagórkowatych terenów. Z kolei środkowa Polska ma rozległe równiny i szerokie doliny. Bez zlodowaceń rzeźba znacznej części kraju wyglądałaby inaczej.
Jak rozumieć mapę pasów rzeźby Polski
Podczas pracy z mapą warto najpierw spojrzeć na położenie pasów od północy do południa. Następnie trzeba połączyć nazwę pasa z jego cechami krajobrazu i przykładami krain geograficznych.
Najprostsze skojarzenia są bardzo pomocne:
- pobrzeża — morze, plaże, wydmy
- pojezierza — jeziora i formy polodowcowe
- niziny — rozległe tereny płaskie
- wyżyny — teren wyższy, lessy i ostańce
- kotliny podkarpackie — obniżenia przed górami
- góry — duże wysokości i strome stoki
Jeśli zapamiętasz kolejność pasów i ich najważniejsze cechy, łatwiej rozpoznasz je na mapie i wyjaśnisz, dlaczego powierzchnia Polski wygląda właśnie tak.
Quizy w tym zestawie
18 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu