Rodzaje wypowiedzeń i równoważnik zdania
Polski
Zestaw pomaga opanować rodzaje wypowiedzeń: oznajmujące, pytające i rozkazujące, a także odróżnianie zdania od równoważnika zdania. Znajdziesz tu proste definicje, przykłady z życia i pytania, które ćwiczą rozpoznawanie form wypowiedzi oraz ich znaków interpunkcyjnych.
1.wypowiedzenie
To każda wypowiedziana lub zapisana całość, która przekazuje jakąś treść. Wypowiedzeniem może być zdanie, równoważnik zdania, pytanie albo rozkaz.
2.zdanie
To wypowiedzenie, w którym występuje orzeczenie, czyli najczęściej czasownik w formie osobowej, na przykład: „Ola czyta książkę”.
3.równoważnik zdania
To wypowiedzenie podobne do zdania, ale bez orzeczenia w formie osobowej, na przykład: „Cisza w klasie.” albo „Do domu!”.
4.orzeczenie
To najważniejsza część zdania, która mówi, co ktoś robi, co się z nim dzieje albo jaki jest stan rzeczy, na przykład: „biegnie”, „świeci”, „odpoczywają”.
5.wypowiedzenie oznajmujące
Służy do przekazywania informacji, opowiadania o czymś lub stwierdzania faktu. Na końcu najczęściej stawiamy kropkę, na przykład: „Dziś jest ciepło.”
6.wypowiedzenie pytające
Służy do zadawania pytań. Na końcu stawiamy znak zapytania, na przykład: „Czy odrobiłeś lekcję?”
7.wypowiedzenie rozkazujące
Służy do wydawania poleceń, próśb, zakazów albo zachęt, na przykład: „Zamknij okno.”, „Nie hałasuj!”
8.forma osobowa czasownika
To taka forma czasownika, która wskazuje osobę i liczbę, na przykład: „piszę”, „czytasz”, „biegną”. Dzięki niej łatwiej rozpoznać zdanie.
9.kropka
Stawiamy ją najczęściej na końcu wypowiedzenia oznajmującego. Może też kończyć spokojne polecenie, na przykład: „Otwórz zeszyt.”
10.znak zapytania
Stawiamy go na końcu wypowiedzenia pytającego, gdy ktoś o coś pyta, na przykład: „Gdzie mieszkasz?”
11.wykrzyknik
Może pojawić się na końcu wypowiedzenia rozkazującego albo bardzo emocjonalnego, na przykład: „Uciekaj!” albo „Jak tu pięknie!”
12.cel wypowiedzi
To powód, dla którego coś mówimy lub piszemy. Możemy informować, pytać albo nakazywać. Cel pomaga rozpoznać rodzaj wypowiedzenia.
Notatka
Co to jest wypowiedzenie
Wypowiedzenie to każda całość, która coś komunikuje. Gdy mówimy albo piszemy, możemy kogoś o czymś poinformować, o coś zapytać lub komuś coś nakazać. Wszystkie takie komunikaty nazywamy wypowiedzeniami.
Wypowiedzenie może być bardzo krótkie, na przykład: „Chodź!”, ale może też być dłuższe: „Jutro po lekcjach pójdziemy do biblioteki.” Najważniejsze jest to, że ma ono sens i przekazuje określoną treść.
W języku polskim wyróżniamy między innymi wypowiedzenia oznajmujące, pytające i rozkazujące. Możemy też dzielić wypowiedzenia na zdania i równoważniki zdań.
Zapamiętaj
Wypowiedzenie to ogólna nazwa różnych komunikatów: zdania, pytania, polecenia i równoważnika zdania.
Zdanie i równoważnik zdania
Zdanie to wypowiedzenie, które zawiera orzeczenie. Orzeczenie najczęściej jest wyrażone czasownikiem w formie osobowej, czyli takiej, która wskazuje osobę i liczbę, na przykład: „czytam”, „czytasz”, „czytają”.
Przykłady zdań:
- „Ania rysuje.”
- „Ptaki śpiewają.”
- „Jutro wyjedziemy.”
Równoważnik zdania to wypowiedzenie, które nie ma orzeczenia w formie osobowej, ale nadal ma sens. Często spotykamy go w ogłoszeniach, poleceniach, tytułach albo w mowie potocznej.
Przykłady równoważników zdań:
- „W domu.”
- „Piękna pogoda.”
- „Do klasy!”
Ważne
Jeśli chcesz odróżnić zdanie od równoważnika zdania, najpierw szukaj orzeczenia. Gdy go nie ma, to nie jest zdanie.
Wypowiedzenie oznajmujące
Wypowiedzenie oznajmujące służy do przekazywania informacji. Ktoś coś stwierdza, opowiada lub opisuje. Taka wypowiedź nie pyta i nie rozkazuje.
Najczęściej na końcu stawiamy kropkę. Czasem, jeśli wypowiedź jest bardzo emocjonalna, może pojawić się wykrzyknik, ale w klasach 4–6 najważniejsze jest zapamiętanie, że zwykłe oznajmienie kończy się kropką.
Przykłady:
- „Tata naprawia rower.”
- „Dzisiaj pada deszcz.”
- „Lubię lody waniliowe.”
Wypowiedzenie oznajmujące może być zdaniem, jeśli ma orzeczenie, albo równoważnikiem zdania, jeśli orzeczenia nie ma. Na przykład „Słońce świeci.” to zdanie oznajmujące, a „Piękne popołudnie.” to równoważnik o charakterze oznajmującym.
Wypowiedzenie pytające
Wypowiedzenie pytające służy do zadawania pytań. Nadawca chce uzyskać odpowiedź, informację albo potwierdzenie.
Na końcu takiego wypowiedzenia stawiamy znak zapytania. To najłatwiejszy znak, po którym można rozpoznać pytanie, ale trzeba też zwracać uwagę na sens całej wypowiedzi.
Przykłady:
- „Gdzie mieszkasz?”
- „Czy odrobiłeś pracę domową?”
- „Kiedy zaczyna się lekcja?”
Pytanie także może być zdaniem lub równoważnikiem zdania. „Czy wrócisz jutro?” jest zdaniem, bo ma orzeczenie „wrócisz”. Krótkie „Do domu?” nie ma orzeczenia, więc jest równoważnikiem zdania.
Przykład
„Masz zeszyt?” to zdanie pytające, a „Zeszyt?” to pytający równoważnik zdania.
Wypowiedzenie rozkazujące
Wypowiedzenie rozkazujące służy do wydawania poleceń, próśb, zakazów albo zachęt. Mówimy tak wtedy, gdy chcemy, aby ktoś coś zrobił albo czegoś nie robił.
Na końcu takiego wypowiedzenia może stać kropka lub wykrzyknik. Wykrzyknik pojawia się zwykle wtedy, gdy rozkaz, zakaz albo prośba są wyraźniejsze i mocniejsze.
Przykłady:
- „Otwórz książkę.”
- „Nie spóźnij się!”
- „Podejdź tutaj.”
Również wypowiedzenie rozkazujące może być zdaniem albo równoważnikiem. „Usiądź prosto.” to zdanie, bo ma orzeczenie. „Cisza!” to równoważnik zdania, ale też wyraża nakaz.
Warto pamiętać, że nie każde wypowiedzenie z wykrzyknikiem jest rozkazujące. Wykrzyknik może też wyrażać silne emocje, na przykład: „Jak tu pięknie!”
Jak rozpoznawać rodzaj wypowiedzenia
Aby dobrze rozpoznać rodzaj wypowiedzenia, warto zadać sobie dwa pytania. Po pierwsze: jaki jest cel wypowiedzi? Po drugie: czy jest w niej orzeczenie?
Jeśli wypowiedź informuje o czymś, jest zwykle oznajmująca. Jeśli oczekuje odpowiedzi, jest pytająca. Jeśli zawiera polecenie, prośbę lub zakaz, jest rozkazująca.
Potem sprawdzamy, czy mamy zdanie, czy równoważnik zdania. W tym celu szukamy czasownika w formie osobowej.
Można to robić krok po kroku:
- przeczytaj całe wypowiedzenie,
- ustal, czy informuje, pyta czy nakazuje,
- poszukaj orzeczenia,
- zdecyduj, czy to zdanie, czy równoważnik zdania.
Przykład: „Nie biegać po korytarzu!” wyraża zakaz, więc jest rozkazujące. Nie ma jednak osobowej formy czasownika, więc to równoważnik zdania.
Najczęstsze błędy i szybkie powtórzenie
Częstym błędem jest mylenie zdania z każdym dłuższym wypowiedzeniem. Długość nie ma znaczenia. Krótkie „Pada.” jest zdaniem, a długie „Po południu w starym ogrodzie.” nie jest zdaniem, bo nie ma orzeczenia.
Drugi częsty błąd to uznawanie, że sam znak interpunkcyjny wszystko wyjaśnia. Znak pomaga, ale trzeba jeszcze rozumieć sens wypowiedzi. Na przykład wykrzyknik nie oznacza zawsze rozkazu.
Najważniejsze rzeczy do zapamiętania:
- wypowiedzenie to każda sensowna całość,
- zdanie ma orzeczenie,
- równoważnik zdania nie ma orzeczenia,
- oznajmujące informuje,
- pytające zadaje pytanie,
- rozkazujące nakazuje, prosi albo zakazuje.
Zapamiętaj
Najpierw ustal cel wypowiedzi, a potem sprawdź, czy jest w niej orzeczenie. To najprostszy sposób rozpoznawania.
Quizy w tym zestawie
16 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu