Bezosobowe formy czasownika
Polski
Zestaw wyjaśnia, czym są bezosobowe formy czasownika i jak rozpoznać konstrukcje na „-no”, „-to” oraz z „się”. Znajdziesz tu fiszki, quizy i notatkę z prostymi przykładami, które pomogą odróżniać te formy od zwykłych zdań z osobą wykonującą czynność.
1.bezosobowa forma czasownika
To forma czasownika, która nie wskazuje, kto wykonuje czynność. Mówi o samym działaniu, a nie o konkretnej osobie. Przykład: „Zapukano do drzwi” – wiemy, że ktoś pukał, ale nie wiemy kto.
2.konstrukcja na „-no”, „-to”
To bezosobowa forma czasownika zakończona na „-no” albo „-to”. Używamy jej, gdy nie podajemy wykonawcy czynności. Przykłady: „Zrobiono zadanie”, „Otwarto okno”, „Napisano list”.
3.konstrukcja z „się”
To sposób tworzenia wypowiedzi bez wskazywania wykonawcy czynności. Przykłady: „Tu się nie pali”, „W tej książce dużo się mówi o przyjaźni”, „Dobrze się pracuje w ciszy”.
4.wykonawca czynności
To osoba lub rzecz, która coś robi. W zdaniach bezosobowych wykonawca nie jest podany albo nie jest ważny. Dlatego zdanie skupia się na czynności, a nie na tym, kto ją wykonał.
5.orzeczenie bezosobowe
To orzeczenie wyrażone bezosobową formą czasownika. Oznacza czynność lub stan, ale nie łączy się z określeniem osoby wykonującej czynność. Przykład: „W klasie posprzątano”.
6.zdanie osobowe
To zdanie, w którym można wskazać wykonawcę czynności. Przykład: „Uczniowie napisali kartkówkę”. Wiemy, kto pisał. To przeciwieństwo zdania bezosobowego.
7.zdanie bezosobowe
To zdanie, w którym nie nazywa się wykonawcy czynności albo nie da się go wskazać. Przykład: „Napisano kartkówkę”. Wiadomo, że czynność się odbyła, ale nie ma informacji, kto ją wykonał.
8.różnica: „pisali” i „pisano”
„Pisali” to forma osobowa – wiadomo, że robiła to jakaś grupa osób. „Pisano” to forma bezosobowa – nie podaje, kto wykonywał czynność. Obie mówią o pisaniu, ale inaczej pokazują wykonawcę.
Notatka
Czym są bezosobowe formy czasownika
Bezosobowe formy czasownika to takie formy, które mówią o czynności albo stanie, ale nie wskazują, kto je wykonuje. W zdaniu najważniejsze jest to, że coś się wydarzyło, a nie to, kto to zrobił.
Porównaj:
- „Uczniowie posprzątali klasę” – wiadomo, kto działał.
- „Posprzątano klasę” – wiadomo tylko, że czynność została wykonana.
Takie formy są potrzebne wtedy, gdy wykonawca czynności jest nieznany, nieważny albo nie chcemy go podawać. Często spotykamy je w ogłoszeniach, informacjach i krótkich komunikatach.
Ważne
Jeśli w zdaniu nie da się odpowiedzieć jasno na pytanie „kto wykonał czynność?”, możliwe, że jest to zdanie bezosobowe.
Konstrukcje na „-no” i „-to”
Najłatwiejsze do rozpoznania są konstrukcje zakończone na „-no” i „-to”. To właśnie one bardzo często tworzą formy bezosobowe. Przykłady to: „napisano”, „zrobiono”, „otwarto”, „przyniesiono”.
W takich zdaniach nie podaje się osoby wykonującej czynność:
- „Napisano list.”
- „Otwarto okno.”
- „Przygotowano przedstawienie.”
Te formy pokazują, że czynność się odbyła, ale wykonawca pozostaje ukryty. Dzięki temu wypowiedź brzmi bardziej ogólnie.
Przykład
„Mama upiekła ciasto” to zdanie osobowe, a „Upieczono ciasto” to zdanie bezosobowe.
Konstrukcje bezosobowe z „się”
Drugim ważnym typem są konstrukcje z wyrazem „się”. Nie każde zdanie z „się” jest bezosobowe, ale wiele takich zdań ma właśnie taki charakter. Przykłady: „Tu się nie biega”, „W tej sali dobrze się pracuje”, „Latem długo się spaceruje”.
W takich wypowiedzeniach nie wiemy, kto dokładnie wykonuje czynność. Zdanie ma sens ogólny: mówi, jak zwykle bywa albo co się robi w danej sytuacji.
Trzeba jednak uważać. W zdaniu „Kasia się śmieje” forma nie jest bezosobowa, bo wiadomo, kto się śmieje. Samo „się” nie wystarcza – trzeba jeszcze sprawdzić, czy wykonawca czynności jest podany.
Zapamiętaj
Nie każde zdanie z „się” jest bezosobowe. Najpierw sprawdź, czy można wskazać wykonawcę czynności.
Jak odróżnić zdanie osobowe od bezosobowego
Najprostszy sposób to zadać pytanie: „kto?” albo „kto wykonuje czynność?”. Jeśli odpowiedź jest jasna, mamy zwykle zdanie osobowe. Jeśli nie da się jej podać, zdanie może być bezosobowe.
Przykłady:
- „Ania czyta książkę” – kto czyta? Ania. To zdanie osobowe.
- „Czytano książkę” – kto czytał? Nie wiadomo. To zdanie bezosobowe.
- „W bibliotece dobrze się czyta” – kto czyta? Ogólnie: różni ludzie. To zdanie bezosobowe.
Zdania osobowe częściej pokazują konkretną osobę lub grupę osób. Zdania bezosobowe skupiają uwagę na samym działaniu.
Po co używa się form bezosobowych
Formy bezosobowe są przydatne, gdy chcemy powiedzieć coś ogólnie, krótko i bez wskazywania osoby. Dzięki nim można skupić się na wyniku czynności albo na zasadzie obowiązującej wszystkich.
Często pojawiają się w takich sytuacjach:
- w komunikatach: „Zamknięto wejście.”
- w zasadach: „W klasie nie krzyczy się.”
- w opisach wydarzeń: „Po lekcji rozdano nagrody.”
Takie zdania brzmią bardziej oficjalnie albo bardziej ogólnie niż zdania z konkretnym wykonawcą. Dlatego spotkasz je nie tylko w podręczniku, ale też w szkole, urzędzie czy na tablicach informacyjnych.
Najczęstsze błędy
Uczniowie często mylą dwa różne zjawiska. Po pierwsze, uznają, że każde „się” oznacza formę bezosobową. To nieprawda, bo w zdaniu „Ja się ubieram” wykonawca jest podany. Po drugie, czasem nie zauważają, że końcówki „-no” i „-to” od razu podpowiadają formę bezosobową.
Warto zapamiętać:
- „Zrobiono zadanie” – bezosobowe.
- „Oni zrobili zadanie” – osobowe.
- „Tu się czeka” – bezosobowe.
- „My się śpieszymy” – osobowe.
Ważne
Najpierw szukaj informacji o wykonawcy czynności. Jeśli go nie ma, a zdanie ma końcówkę „-no”, „-to” albo ogólne „się”, to najpewniej jest to forma bezosobowa.
Quizy w tym zestawie
18 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu