Imiesłowy w klasach 7–8

Imiesłowy to formy utworzone od czasownika. Łączą cechy czasownika z cechami innych części mowy. Dzięki nim można krócej i dokładniej opisać osobę, rzecz albo dodatkową czynność.

W klasach 7–8 najważniejszy jest podział na imiesłowy przymiotnikowe i imiesłowy przysłówkowe. Różnią się one tym, do czego się odnoszą i jak zachowują się w zdaniu.

Imiesłów przymiotnikowy opisuje rzeczownik, więc działa podobnie jak przymiotnik. Imiesłów przysłówkowy odnosi się do czynności, więc działa podobnie jak przysłówek.

Są dwa główne typy imiesłowów przymiotnikowych: czynny i bierny.

Imiesłów przymiotnikowy czynny nazywa wykonawcę czynności. Przykład: „czytający uczeń”, czyli uczeń, który czyta. Tę formę najczęściej tworzymy od czasowników niedokonanych. Często pojawia się końcówka -ący.

Imiesłów przymiotnikowy bierny nazywa to, co podlega czynności. Przykład: „napisany list”, czyli list, który ktoś napisał. Często spotykamy końcówki -ny, -ony, -ty.

Imiesłowy przymiotnikowe odmieniają się przez rodzaj, liczbę i przypadek, tak jak przymiotniki. Dlatego mówimy: „czytający chłopiec”, „czytająca dziewczynka”, „czytające dzieci”.

Imiesłowy przysłówkowe nie opisują rzeczy ani osób, tylko dodatkową czynność. Są nieodmienne, czyli zawsze mają tę samą postać.

Imiesłów przysłówkowy współczesny informuje o czynności odbywającej się w tym samym czasie co czynność główna. Najczęściej ma końcówkę -ąc. Przykład: „Idąc do szkoły, rozmawiałem z kolegą”. Obie czynności dzieją się równocześnie.

Imiesłów przysłówkowy uprzedni oznacza czynność wcześniejszą od głównej. Najczęściej ma końcówkę -łszy lub -wszy. Przykład: „Zjadłszy śniadanie, wyszedł z domu”. Najpierw zjadł, potem wyszedł.

Te formy pomagają skracać wypowiedź, ale trzeba uważać, by zdanie było jasne i poprawne.

Imiesłowy przymiotnikowe najczęściej pełnią funkcję określenia przy rzeczowniku. Dzięki nim opis jest krótszy i bardziej obrazowy. Zamiast mówić „uczeń, który czyta”, można powiedzieć „czytający uczeń”.

Imiesłowy przysłówkowe tworzą często imiesłowowy równoważnik zdania. To konstrukcja, która zastępuje całe zdanie podrzędne, na przykład: „Kiedy wracałem do domu, spotkałem kolegę” można skrócić do „Wracając do domu, spotkałem kolegę”.

Takie formy są przydatne w opowiadaniu, opisie i streszczeniu, bo pozwalają uniknąć wielu powtórzeń. Trzeba jednak pamiętać, że czynność wyrażona przez imiesłów powinna odnosić się do tego samego wykonawcy co czynność główna.

Gdy w zdaniu pojawia się imiesłów przysłówkowy z rozwinięciem, zwykle oddzielamy go przecinkiem. Przykład: „Pisząc wypracowanie, słuchała muzyki”. Przecinek pokazuje, że jest to dodatkowa czynność.

Najczęstszy błąd to mylenie typów imiesłowów. Forma „czytający” jest przymiotnikowa, bo określa rzeczownik. Forma „czytając” jest przysłówkowa, bo odnosi się do czynności.

Inny częsty błąd to brak rozpoznania czasu czynności. „Idąc” oznacza równoczesność, a „zrobiwszy” wcześniejszość. Warto zawsze zadać sobie pytanie: czy obie czynności dzieją się naraz, czy jedna wydarzyła się wcześniej?

Uważaj też na zapis. Końcówki pomagają rozpoznać formę, ale najważniejsze jest to, jak wyraz działa w zdaniu.

Aby dobrze rozpoznać imiesłów, najpierw sprawdź, czy wyraz pochodzi od czasownika. Potem zobacz, czy opisuje rzeczownik, czy raczej dodatkową czynność.

Jeśli wyraz odpowiada na pytanie jaki? jaka? jakie?, to zwykle jest to imiesłów przymiotnikowy. Jeśli da się go odmienić, to też ważna wskazówka. Przykłady: „malujący”, „zmęczona”, „napisane”.

Jeśli wyraz ma postać typu -ąc, -łszy, -wszy i nie da się go odmienić, to najczęściej jest to imiesłów przysłówkowy. Wtedy sprawdź, czy oznacza czynność równoczesną czy wcześniejszą.

Dobrą metodą jest zamiana imiesłowu na dłuższe wyrażenie. „Biegnący chłopiec” to „chłopiec, który biegnie”. „Wracając do domu” to „kiedy wracał do domu”. Taka zamiana pomaga upewnić się, z jaką formą masz do czynienia.