Zdania złożone: współrzędne i podrzędne

Zdanie złożone to takie wypowiedzenie, w którym są przynajmniej dwa orzeczenia. Najłatwiej więc zacząć od wyszukania czasowników, które mówią, co ktoś robi albo co się dzieje. Jeśli widzisz dwa orzeczenia, prawdopodobnie masz do czynienia ze zdaniem złożonym.

Przykład: „Mama gotuje obiad i słucha radia”. Są tu dwa orzeczenia: gotuje i słucha. To znaczy, że zdanie nie jest pojedyncze.

Nie każde długie zdanie jest złożone. Zdanie może być długie, ale jeśli ma tylko jedno orzeczenie, nadal jest zdaniem pojedynczym, np. „Wczoraj po południu zmęczona siostra wróciła ze szkoły”.

W zdaniu złożonym współrzędnie obie części są wobec siebie równe. Nie zadajemy pytania z jednej części do drugiej. Każda z nich mogłaby istnieć samodzielnie i żadna nie „podlega” drugiej.

Najczęstsze typy zdań współrzędnych to:

• łączne – coś się dodaje do czegoś, np. „Otworzyłem zeszyt i zapisałem temat”.
• przeciwstawne – jedna informacja jest zestawiona z inną, np. „Chciałem wyjść, ale zaczął padać deszcz”.
• wynikowe – druga część pokazuje skutek, np. „Było zimno, więc założyłem kurtkę”.
• rozłączne – pokazują wybór albo wykluczanie się możliwości, np. „Pojedziemy rowerem albo pójdziemy pieszo”.

Często pomagają tu spójniki: i, oraz, ale, lecz, więc, albo. Trzeba jednak patrzeć nie tylko na spójnik, ale też na sens całego zdania.

W zdaniu złożonym podrzędnie jedna część jest ważniejsza, czyli to zdanie nadrzędne, a druga od niej zależy, czyli to zdanie podrzędne. Najlepszy sposób rozpoznawania to zadanie pytania od części nadrzędnej do podrzędnej.

Przykład: „Wrócę, kiedy skończę trening”. Od części „Wrócę” pytamy: kiedy? Odpowiedź brzmi: „kiedy skończę trening”. To właśnie część podrzędna.

Inne przykłady:

• „Wiem, że masz rację”.
• „Nie poszedłem na spacer, ponieważ padał deszcz”.
• „Zadzwonię, gdy wrócę do domu”.

Części podrzędne często wprowadzają wyrazy: że, gdy, kiedy, ponieważ, bo, jeśli, żeby, aby.

Aby odróżnić oba typy, zastosuj prostą kolejność działań. Najpierw znajdź orzeczenia. Potem sprawdź, czy części zdania są równorzędne, czy jedna zależy od drugiej.

Jeśli części są równe i tylko się łączą, przeciwstawiają, wynikają z siebie albo dają wybór, to zwykle jest to współrzędność. Jeśli jedna część dopowiada drugą i odpowiada na pytanie, to jest to podrzędność.

Porównaj:

• „Umyłem ręce i usiadłem do stołu” – dwie czynności równorzędne.
• „Umyłem ręce, zanim usiadłem do stołu” – druga część określa czas, więc zależy od pierwszej.

Uważaj, bo sam przecinek nie wystarcza do rozpoznania typu zdania. Ważny jest sens, zależność i rola spójnika.

Na lekcjach często trzeba zamieniać jedno zdanie na inne, ale tak, żeby sens pozostał podobny. Najczęściej przekształca się zdania współrzędne w podrzędne albo odwrotnie.

Przykład zmiany ze współrzędnego na podrzędne:

• „Byłem chory, więc nie poszedłem do szkoły”.
• „Nie poszedłem do szkoły, ponieważ byłem chory”.

Przykład zmiany z prostego połączenia na zdanie z „że”:

• „Myślę, masz rację”.
• „Myślę, że masz rację”.

Podczas przekształcania trzeba uważać na sens zdania, czasowniki i odpowiedni spójnik. Nie można zamieniać spójnika przypadkowo, bo wtedy zmienia się znaczenie wypowiedzi.

W zdaniach złożonych ważna jest także interpunkcja. W wielu zdaniach złożonych podrzędnie stawiamy przecinek przed spójnikiem, np. przed że, gdy, ponieważ. W zdaniach współrzędnych przecinek często pojawia się przed spójnikami takimi jak ale, lecz, więc, a nie stawiamy go zwykle przed i, oraz, lub, gdy łączą pojedyncze części w prosty sposób.

Typowe błędy uczniów:

• mylenie zdania współrzędnego z podrzędnym tylko dlatego, że w obu jest przecinek,
• rozpoznawanie typu zdania wyłącznie po spójniku, bez sprawdzenia sensu,
• brak pytania do części zależnej,
• zmiana znaczenia podczas przekształcania zdania.

Dobrze jest czytać zdanie powoli i sprawdzać, co wynika z czego, co jest dodatkiem, a co główną informacją. Dzięki temu łatwiej poprawnie nazwać typ zdania i zapisać je bez błędów.