Czasownik w klasach 4–6
Polski
Zestaw pomaga opanować najważniejsze wiadomości o czasowniku w klasach 4–6. Znajdziesz tu osoby, czasy i tryby, a także różnicę między czasownikami dokonanymi i niedokonanymi. Dzięki fiszkom, quizom i notatce łatwiej przygotujesz się do kartkówki lub sprawdzianu.
1.Czasownik
Część mowy, która nazywa czynności, stany i procesy, np. biega, śpi, rośnie. Czasownik odpowiada najczęściej na pytania: co robi?, co się z nim dzieje?, w jakim jest stanie?
2.Osoba
Forma czasownika pokazująca, kto wykonuje czynność. W języku polskim mamy 1., 2. i 3. osobę w liczbie pojedynczej i mnogiej, np. piszę, piszesz, pisze; piszemy, piszecie, piszą.
3.1. osoba
Oznacza, że mówi o sobie jedna osoba albo grupa, do której należy mówiący, np. czytam, idziemy.
4.2. osoba
Oznacza, że zwracamy się do rozmówcy lub rozmówców, np. czytasz, idziecie.
5.3. osoba
Oznacza, że mówimy o kimś lub o czymś, np. czyta, idą.
6.Czas przeszły
Pokazuje, że czynność już się odbyła, np. pisałem, pisała, poszliśmy. W czasie przeszłym widać też często rodzaj: męski, żeński, nijaki.
7.Czas teraźniejszy
Pokazuje, że czynność dzieje się teraz, np. piszę, czytasz, biegają. Nie wszystkie czasowniki mogą występować w tym czasie.
8.Czas przyszły
Pokazuje, że czynność dopiero się odbędzie, np. napiszę, będę pisać. Czas przyszły może mieć formę prostą albo złożoną.
9.Tryb oznajmujący
Służy do informowania o czymś, co się dzieje, działo lub będzie działo, np. Czytam książkę. Jutro pojadę do babci.
10.Tryb rozkazujący
Służy do wydawania poleceń, próśb, zakazów lub zachęt, np. Usiądź. Czytaj uważnie. Nie biegaj.
11.Tryb przypuszczający
Pokazuje, że coś mogłoby się wydarzyć, ale nie jest pewne, np. poszedłbym, przeczytałaby, zrobilibyśmy. Często zawiera cząstkę „by”.
12.Czasownik dokonany
Oznacza czynność zakończoną, mającą wyraźny koniec, np. napisać, zjeść, przeczytać. Taki czasownik nie ma czasu teraźniejszego.
13.Czasownik niedokonany
Oznacza czynność trwającą, powtarzającą się albo taką, której nie pokazujemy jako zakończonej, np. pisać, jeść, czytać. Ma formy czasu teraźniejszego.
14.Para aspektowa
Dwa czasowniki o podobnym znaczeniu, ale innym aspekcie: niedokonanym i dokonanym, np. pisać – napisać, robić – zrobić, czytać – przeczytać.
15.Bezokolicznik
Podstawowa forma czasownika, odpowiada na pytania: co robić? co zrobić?, np. biegać, napisać, myć.
16.Liczba pojedyncza i mnoga
Czasownik może mówić o jednej osobie lub rzeczy albo o wielu, np. czytam – czytamy, idzie – idą.
Notatka
Czym jest czasownik
Czasownik to część mowy, która nazywa czynność, stan albo to, co się dzieje. Dzięki niemu wiemy, co ktoś robi, co się wydarzyło albo w jakim stanie ktoś się znajduje.
Przykłady czasowników: biega, śpi, czyta, rośnie, myśli. Czasownik najczęściej odpowiada na pytania: co robi?, co się z nim dzieje?, w jakim jest stanie?
Czasownik bardzo często jest najważniejszym wyrazem w zdaniu, bo mówi o akcji. Bez niego trudno zbudować pełną informację.
Zapamiętaj
Czasownik nazywa czynność, stan lub proces i najczęściej odpowiada na pytania: co robi? co się dzieje?
Osoby i liczby czasownika
Czasownik odmienia się przez osoby i liczby. To znaczy, że jego forma zmienia się zależnie od tego, kto wykonuje czynność i czy chodzi o jedną osobę, czy o więcej osób.
W 1. osobie mówi o sobie osoba mówiąca: ja czytam, my czytamy.
W 2. osobie zwracamy się do kogoś: ty czytasz, wy czytacie.
W 3. osobie mówimy o kimś lub o czymś: on czyta, oni czytają.
Mamy też liczbę pojedynczą i liczbę mnogą.
- liczba pojedyncza: ja, ty, on, ona, ono
- liczba mnoga: my, wy, oni, one
Rozpoznawanie osoby pomaga dobrze odmieniać czasowniki i poprawnie pisać zdania.
Czasy czasownika
Czasownik odmienia się przez czasy. Dzięki temu wiemy, kiedy dzieje się dana czynność.
Czas przeszły mówi o tym, co już się wydarzyło, na przykład: czytałem, bawiła się, zrobiliśmy.
Czas teraźniejszy pokazuje, że coś dzieje się teraz, na przykład: czytam, bawi się, robimy.
Czas przyszły mówi o tym, co dopiero się stanie, na przykład: przeczytam, będę czytać, zrobimy.
W czasie przeszłym często widzimy także rodzaj: męski, żeński lub nijaki, na przykład: zrobił, zrobiła, zrobiło.
Przykład
„Piszę wypracowanie” to czas teraźniejszy, „pisałem wypracowanie” to czas przeszły, a „napiszę wypracowanie” to czas przyszły.
Tryby czasownika
Czasownik występuje także w różnych trybach. Tryb pokazuje, czy o czymś informujemy, rozkazujemy czy tylko przypuszczamy.
Tryb oznajmujący służy do zwykłego przekazywania informacji: Idę do szkoły. Wczoraj padał deszcz.
Tryb rozkazujący służy do wydawania poleceń, próśb lub zakazów: Usiądź. Otwórz zeszyt. Nie biegaj.
Tryb przypuszczający pokazuje, że coś mogłoby się wydarzyć, ale nie mamy pewności: poszedłbym, zrobiłaby, przeczytalibyśmy. Często pojawia się w nim cząstka by.
Ważne
Nie myl trybu z czasem. „Pójdę” to czas przyszły, a „poszedłbym” to tryb przypuszczający.
Czasowniki dokonane i niedokonane
Bardzo ważny jest podział na czasowniki dokonane i niedokonane.
Czasownik dokonany nazywa czynność zakończoną, taką, która ma wyraźny koniec. Przykłady: napisać, zjeść, przeczytać, zbudować.
Czasownik niedokonany nazywa czynność trwającą, powtarzającą się albo taką, której nie pokazujemy jako skończonej. Przykłady: pisać, jeść, czytać, budować.
Często czasowniki tworzą pary:
- pisać – napisać
- czytać – przeczytać
- robić – zrobić
- myć – umyć
Zapamiętaj
Czasowniki dokonane nie mają czasu teraźniejszego. Nie mówimy „napiszę teraz” jako teraźniejszość, bo „napisać” oznacza czynność skończoną.
Jak odróżnić aspekt i jak się uczyć
Aby rozpoznać, czy czasownik jest dokonany, sprawdź, czy mówi o zakończeniu czynności. Jeśli można dodać myśl „i już skończone”, to często będzie to czasownik dokonany.
Jeśli czasownik pokazuje trwanie albo powtarzanie czynności, zwykle jest niedokonany. Na przykład czytam książkę oznacza, że czynność trwa. Przeczytam książkę oznacza, że doprowadzę ją do końca.
Pomaga też sprawdzenie czasu teraźniejszego. Jeśli forma brzmi naturalnie, jak piszę, czytam, jem, to zwykle jest to czasownik niedokonany. Jeśli bezokolicznik oznacza zakończenie, jak napisać czy zjeść, będzie dokonany.
W nauce warto ćwiczyć na parach wyrazów i układać własne zdania. Dzięki temu łatwiej zauważyć różnicę między czynnością trwającą a zakończoną.
Quizy w tym zestawie
18 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu