Rodzaje literackie: epika, liryka i dramat

W klasach 7–8 poznajesz trzy podstawowe rodzaje literackie: epikę, lirykę i dramat. To ważny podział, bo pomaga rozumieć, jak zbudowany jest utwór i w jaki sposób autor przekazuje treść.

Epika przede wszystkim opowiada o wydarzeniach. Ważne są w niej: narrator, fabuła, bohaterowie, czas i miejsce akcji.

Liryka służy wyrażaniu uczuć, myśli, przeżyć i nastroju. W utworze lirycznym wypowiada się zwykle podmiot liryczny.

Dramat jest przeznaczony do wystawienia na scenie. Akcja rozwija się przez dialogi, monologi i didaskalia.

Epika przedstawia ciąg zdarzeń, czyli fabułę. Czytelnik poznaje, co się stało, komu się to przydarzyło i jakie były skutki wydarzeń. Bardzo ważną rolę odgrywa narrator, czyli ten, kto opowiada historię.

Narrator może mówić w pierwszej osobie, na przykład: „Poszedłem do lasu”, albo w trzeciej osobie, na przykład: „Bohater poszedł do lasu”. Nie należy mylić narratora z autorem — to nie zawsze ta sama osoba.

W epice spotykamy różne gatunki, między innymi powieść, nowelę, opowiadanie oraz epopeję. Epopeja to rozbudowany utwór opowiadający o ważnych wydarzeniach dla narodu lub społeczności.

W utworach epickich często pojawiają się opisy, dialogi i charakterystyka bohaterów, ale najważniejsze pozostaje to, że ktoś przedstawia bieg wydarzeń.

W liryce najważniejsze są emocje, przeżycia i refleksje. Utwór liryczny nie musi opowiadać historii. Często pokazuje raczej to, co ktoś czuje, myśli lub jak odbiera świat.

Osobą mówiącą w takim utworze jest podmiot liryczny. Nie wolno automatycznie uznawać, że podmiot liryczny to autor. Autor tworzy utwór, a podmiot liryczny jest jego „głosem” w wierszu.

Liryka bywa zapisana wierszem, z podziałem na wersy i strofy, ale najważniejsze nie jest samo ułożenie tekstu, tylko sposób wypowiedzi i skupienie na przeżyciach.

Do gatunków lirycznych należą pieśń, fraszka i tren. Pieśń ma często uroczysty lub refleksyjny charakter. Fraszka jest krótka i zwykle zawiera błyskotliwą myśl. Tren wyraża żal po stracie bliskiej osoby.

Dramat różni się od epiki i liryki tym, że jest przeznaczony do realizacji teatralnej. Odbiorca poznaje wydarzenia głównie przez dialogi i monologi bohaterów, a nie przez opowieść narratora.

Budowę dramatu tworzą między innymi akt i scena. Akt to większa część utworu, a scena jest jego mniejszym fragmentem. W dramacie występuje też tekst główny, czyli wypowiedzi postaci, oraz didaskalia, czyli wskazówki autora.

Didaskalia mogą informować o miejscu akcji, ruchach postaci, tonie głosu, wyglądzie dekoracji albo rekwizytach. Dzięki nim wiadomo, jak sztuka ma wyglądać na scenie.

Do gatunków dramatycznych należą komedia i tragedia. Komedia ma bawić, często pokazuje zabawne sytuacje i nieporozumienia. Tragedia przedstawia poważny konflikt i prowadzi do nieszczęśliwego zakończenia.

Aby rozpoznać rodzaj literacki, warto zadać sobie kilka prostych pytań.

• Czy ktoś opowiada o zdarzeniach? Jeśli tak, to najpewniej jest to epika.
• Czy najważniejsze są uczucia, nastrój i wypowiedź osoby mówiącej? To zwykle liryka.
• Czy tekst składa się głównie z dialogów i wygląda jak sztuka teatralna? Wtedy to dramat.

Trzeba też pamiętać, że niektóre utwory mogą łączyć cechy różnych rodzajów. Przykładem jest ballada, która ma cechy epiki i liryki: opowiada o wydarzeniach, ale jednocześnie buduje nastrój i pokazuje emocje.

Przy rozpoznawaniu utworu zwracaj uwagę na słownictwo, budowę tekstu i sposób przekazywania treści. To ważniejsze niż sam temat utworu.

Uczniowie często mylą autora z narratorem albo z podmiotem lirycznym. Autor to prawdziwy twórca utworu, narrator opowiada w epice, a podmiot liryczny mówi w wierszu.

Inny częsty błąd to uznawanie, że każdy wiersz to po prostu liryka, a każdy tekst z dialogiem to dramat. Tymczasem w epice także mogą pojawiać się dialogi, a o rodzaju decyduje przede wszystkim sposób zbudowania całego utworu.

Dobre skojarzenia:

• epika – opowieść i wydarzenia,
• liryka – uczucia i nastrój,
• dramat – scena i działanie bohaterów.