Części mowy – przegląd

W języku polskim wyrazy dzielimy na części mowy. Taki podział pomaga rozpoznać, co dany wyraz znaczy i jaką pełni rolę w zdaniu. Jedne wyrazy nazywają osoby, rzeczy i czynności, a inne tylko łączą wyrazy lub dodają wypowiedzi określony sens.

Najważniejszy podział to części mowy odmienne i części mowy nieodmienne. Odmienne zmieniają swoją formę, a nieodmienne zachowują tę samą postać.

Do części mowy odmiennych należą: rzeczownik, czasownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek. Do części mowy nieodmiennych należą: przysłówek, przyimek, spójnik, partykuła, wykrzyknik.

Rzeczownik nazywa osoby, zwierzęta, rośliny, rzeczy, miejsca, zjawiska i pojęcia. Odpowiada na pytania kto? co? Przykłady: mama, pies, las, szkoła, burza, radość.

Czasownik nazywa czynności i stany. Odpowiada najczęściej na pytania: co robi?, co się z nim dzieje? Przykłady: pisze, skacze, śpi, myśli.

Przymiotnik określa cechy osób, rzeczy i zjawisk. Odpowiada na pytania: jaki? jaka? jakie? Przykłady: miły, zimny, czerwony, wysoka.

Liczebnik oznacza liczbę albo kolejność. Odpowiada na pytania: ile? lub który z kolei? Przykłady: dwa, pięć, pierwszy, dziesiąty.

Zaimek zastępuje inne wyrazy, żeby nie powtarzać tych samych nazw. Przykłady: ja, ty, on, ona, mój, nasz, tyle, tam.

Przysłówek najczęściej określa czasownik. Mówi, jak, gdzie albo kiedy coś się dzieje. Przykłady: szybko, daleko, wczoraj, tutaj.

Przyimek łączy się z innymi wyrazami i pokazuje między nimi związek. Przykłady: w, na, pod, za, obok, do. Sam przyimek nie nazywa rzeczy ani czynności.

Spójnik łączy wyrazy lub części zdania. Przykłady: i, oraz, ale, lub, ponieważ.

Partykuła dodaje wypowiedzi dodatkowy sens, wzmacnia ją albo zmienia jej odcień. Przykłady: niech, czy, by, tylko, nawet.

Wykrzyknik wyraża emocje, wołanie albo naśladuje dźwięki. Przykłady: ach, och, hej, hop, uff.

Warto pamiętać, że tych części mowy nie odmieniamy. Nie zmieniają się przez przypadki, osoby ani liczby.

Najlepiej zacząć od zadania wyrazowi pytania. Jeśli wyraz odpowiada na pytanie kto? co?, to najpewniej jest rzeczownikiem. Jeśli odpowiada na pytanie co robi?, jest zwykle czasownikiem. Jeśli mówi o cesze i odpowiada na pytanie jaki?, to będzie przymiotnikiem.

Przy rozpoznawaniu pomaga też rola wyrazu w zdaniu. Przymiotnik opisuje rzeczownik, przysłówek najczęściej opisuje czasownik, spójnik łączy, a przyimek stoi przy innym wyrazie i tworzy z nim połączenie, na przykład „na stole”, „pod krzesłem”.

Zaimek bywa trudniejszy, bo nie nazywa wprost osoby ani rzeczy, tylko ją zastępuje. Na przykład zamiast „Ola” można powiedzieć „ona”, a zamiast „plecak Kuby” — „jego plecak”.

W zdaniu „Wesoły chłopiec biegnie szybko” można wskazać kilka części mowy. Chłopiec to rzeczownik, bo nazywa osobę. Wesoły to przymiotnik, bo opisuje chłopca. Biegnie to czasownik, bo nazywa czynność. Szybko to przysłówek, bo mówi, jak biegnie.

W zdaniu „Mama i tata siedzą na kanapie” wyraz i to spójnik, bo łączy dwa rzeczowniki. Wyraz na to przyimek, bo tworzy połączenie z wyrazem „kanapie”.

W zdaniu „Och, to był bardzo długi dzień!” wyraz och to wykrzyknik, bo wyraża emocję. Wyraz bardzo wzmacnia znaczenie, więc pełni rolę podobną do partykuły.

Im więcej ćwiczeń z krótkimi zdaniami, tym łatwiej rozpoznawać części mowy w dłuższych tekstach.

Uczniowie często mylą przymiotnik z przysłówkiem. Jeśli wyraz opisuje rzeczownik, to jest przymiotnikiem: „szybki samochód”. Jeśli opisuje czynność, to jest przysłówkiem: „samochód jedzie szybko”.

Trudność sprawiają też zaimki, bo mogą zastępować różne wyrazy. W zdaniu „To jest moje” wyraz „moje” nie nazywa rzeczy wprost, tylko ją zastępuje.

Czasem problemem jest odróżnienie przyimka od innych krótkich wyrazów. Przyimek zwykle występuje razem z innym wyrazem, na przykład „w domu”, „pod stołem”, „za szkołą”.

Dobrą metodą jest sprawdzenie, czy wyraz można odmienić. Jeśli tak, należy do części mowy odmiennych. Jeśli nie, to jest nieodmienny.