Części zdania w klasach 4–6
Polski
Zestaw pomaga opanować najważniejsze części zdania: podmiot, orzeczenie, dopełnienie, przydawkę i okolicznik. Znajdziesz tu krótkie fiszki, pytania sprawdzające oraz prostą notatkę z przykładami, dzięki którym łatwiej rozpoznasz funkcje wyrazów w zdaniu.
1.części zdania
To wyrazy lub grupy wyrazów, które pełnią w zdaniu określoną funkcję. Najważniejsze w klasach 4–6 to: podmiot, orzeczenie, dopełnienie, przydawka i okolicznik.
2.podmiot
To część zdania, która nazywa wykonawcę czynności albo to, o czym coś się mówi. Najczęściej odpowiada na pytania: kto? co? Na przykład w zdaniu „Ania czyta książkę” podmiotem jest „Ania”.
3.orzeczenie
To najważniejsza część zdania, która mówi, co robi podmiot albo co się z nim dzieje. Najczęściej jest wyrażone czasownikiem. W zdaniu „Pies szczeka” orzeczeniem jest „szczeka”.
4.dopełnienie
To część zdania, która uzupełnia znaczenie orzeczenia. Odpowiada na pytania przypadków zależnych, na przykład: kogo? czego? komu? czemu? co? kim? czym? o kim? o czym? W zdaniu „Czytam książkę” dopełnieniem jest „książkę”.
5.przydawka
To część zdania, która określa rzeczownik. Najczęściej odpowiada na pytania: jaki? jaka? jakie? który? czyj? ile? W zdaniu „mały kot śpi” przydawką jest „mały”, bo opisuje kota.
6.okolicznik
To część zdania, która określa czasownik i mówi o okolicznościach czynności. Może odpowiadać na pytania: gdzie? kiedy? jak? dlaczego? po co? W zdaniu „Dziś idę szybko do szkoły” okolicznikami są „dziś”, „szybko” i „do szkoły”.
7.związek podmiotu z orzeczeniem
Podmiot i orzeczenie tworzą główną podstawę zdania. To one pokazują, kto coś robi i co robi. Bez nich zdanie często nie jest pełne, na przykład: „Dzieci biegają”.
8.pytania pomocnicze
To pytania, które pomagają rozpoznać części zdania. Podmiot: kto? co? Orzeczenie: co robi? co się z nim dzieje? Przydawka: jaki? czyj? który? Dopełnienie: kogo? co? komu? Okolicznik: gdzie? kiedy? jak? dlaczego? po co?
Notatka
Po co uczymy się części zdania
Znajomość części zdania pomaga lepiej rozumieć tekst i poprawnie budować własne wypowiedzi. Gdy umiesz wskazać podmiot i orzeczenie, łatwiej zobaczysz, kto wykonuje czynność i co się dzieje. Pozostałe części, takie jak dopełnienie, przydawka i okolicznik, rozwijają tę podstawową informację.
W zdaniu każdy wyraz ma swoją rolę. Jedne wyrazy są najważniejsze, inne tylko dopowiadają szczegóły. Dzięki temu zdanie może być krótkie albo bardziej rozbudowane.
- zdanie krótkie: „Ptak śpiewa”
- zdanie rozwinięte: „Mały ptak śpiewa głośno na drzewie”
Zapamiętaj
Najpierw w zdaniu znajdź orzeczenie, a potem zapytaj: kto? co? — to często prowadzi do podmiotu.
Podmiot i orzeczenie — podstawa zdania
Podmiot to część zdania, która nazywa wykonawcę czynności albo to, o czym coś się mówi. Najczęściej odpowiada na pytania kto? co?. Orzeczenie mówi, co robi podmiot albo co się z nim dzieje. Najczęściej jest wyrażone przez czasownik i odpowiada na pytania co robi? co się z nim dzieje?.
Te dwie części tworzą podstawę zdania. Bez nich trudno zrozumieć sens wypowiedzi. W zdaniu „Uczeń pisze” wyraz „uczeń” jest podmiotem, a „pisze” orzeczeniem.
- „Mama gotuje”
- „Wiatr wieje”
- „Dzieci śpiewają”
Czasem zdanie jest krótkie, ale nadal ma sens, bo zawiera właśnie te dwa najważniejsze elementy.
Dopełnienie — uzupełnia znaczenie orzeczenia
Dopełnienie to część zdania, która uzupełnia znaczenie orzeczenia. Pokazuje, na kogo lub na co skierowana jest czynność. Odpowiada na pytania przypadków zależnych, na przykład: kogo? czego? komu? czemu? co? kim? czym? o kim? o czym?.
W zdaniu „Ola czyta książkę” wyraz „książkę” jest dopełnieniem, bo odpowiada na pytanie „co czyta?”. W zdaniu „Pomagam koledze” słowo „koledze” też jest dopełnieniem, bo odpowiada na pytanie „komu pomagam?”.
- „Znam tę historię”
- „Niosę plecak”
- „Myślę o wakacjach”
Ważne
Nie myl dopełnienia z podmiotem. Podmiot wykonuje czynność, a dopełnienie tylko ją uzupełnia.
Przydawka — opisuje rzeczownik
Przydawka określa rzeczownik. Mówi, jaki ktoś lub coś jest, czyj jest, który z kolei albo ile czegoś jest. Najczęściej odpowiada na pytania: jaki? jaka? jakie? czyj? który? ile?.
W zdaniu „stary dom stoi przy lesie” wyraz „stary” jest przydawką, bo opisuje dom. W zdaniu „brata rower” przydawka pokazuje, czyj jest rower. Przydawka bardzo często jest wyrażona przez przymiotnik, ale może mieć też inną formę.
- „zielona trawa”
- „mój zeszyt”
- „trzy jabłka”
Przydawka najczęściej stoi obok rzeczownika, który określa, dlatego warto szukać jej blisko nazwy osoby, zwierzęcia, rzeczy albo zjawiska.
Okolicznik — mówi o okolicznościach czynności
Okolicznik określa czasownik, czyli czynność albo stan. Mówi o miejscu, czasie, sposobie, przyczynie lub celu. Może odpowiadać na pytania: gdzie? kiedy? jak? dlaczego? po co?.
W zdaniu „Jutro pojedziemy nad morze” słowo „jutro” jest okolicznikiem czasu, a wyrażenie „nad morze” mówi o miejscu lub kierunku. W zdaniu „Biegł szybko” wyraz „szybko” jest okolicznikiem sposobu.
- „w domu” — gdzie?
- „wieczorem” — kiedy?
- „ostrożnie” — jak?
Przykład
W zdaniu „Mały chłopiec czyta książkę w pokoju” mamy: podmiot „chłopiec”, orzeczenie „czyta”, przydawkę „mały”, dopełnienie „książkę”, okolicznik „w pokoju”.
Jak analizować zdanie krok po kroku
Aby dobrze rozpoznać części zdania, warto działać w stałej kolejności. Najpierw znajdź orzeczenie, bo ono mówi, co się dzieje. Potem zapytaj o podmiot: kto? co? Następnie szukaj wyrazów, które rozwijają zdanie.
- pytaj o dopełnienie: kogo? czego? komu? co?
- pytaj o przydawkę: jaki? czyj? który? ile?
- pytaj o okolicznik: gdzie? kiedy? jak? dlaczego? po co?
Przećwicz to na zdaniu: „Mój brat wczoraj szybko odrobił lekcję”. Orzeczenie to „odrobił”. Podmiot to „brat”. Przydawka to „mój”. Okoliczniki to „wczoraj” i „szybko”. Dopełnienie to „lekcję”.
Im częściej ćwiczysz zadawanie pytań, tym szybciej i pewniej rozpoznajesz funkcje wyrazów w zdaniu.
Quizy w tym zestawie
18 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu