„Dziady cz. II” – bohaterowie, motywy i problematyka

„Dziady cz. II” Adama Mickiewicza to utwór należący do dramatu. Oznacza to, że składa się głównie z wypowiedzi bohaterów oraz z didaskaliów, czyli wskazówek dotyczących miejsca akcji, zachowania postaci i nastroju. Akcja rozgrywa się nocą, w kaplicy, podczas ludowego obrzędu przywoływania duchów.

Tytułowe dziady to dawny obyczaj ludowy. Wierzono, że tego wieczoru można spotkać dusze zmarłych, pomóc im i usłyszeć od nich ważne przestrogi. W utworze świat ludzi łączy się ze światem zmarłych, a granica między nimi staje się chwilowo bardzo cienka.

To lektura, w której ważne są nie tylko wydarzenia, ale też ich sens. Każdy duch pojawia się po coś: nie tylko opowiada o swoim losie, lecz także przekazuje morał dla żywych.

Najważniejszą postacią wśród żywych jest Guślarz. To on prowadzi cały obrzęd, wypowiada formuły, przywołuje kolejne duchy i wyjaśnia zgromadzonym, jak należy się zachować. Jest pośrednikiem między światem ludzi a światem zmarłych.

W kaplicy są też wieśniacy, którzy biorą udział w rytuale. Słuchają poleceń Guślarza, ofiarowują duchom potrzebne dary i z uwagą przyjmują nauki płynące z ich opowieści. Zgromadzeni nie traktują obrzędu jak zabawy. Podchodzą do niego z powagą i wiarą.

Dużą rolę odgrywa tu ludowość. W utworze widać przywiązanie do tradycji, wierzeń ludu, tajemniczych obrzędów i przekonania, że prosty człowiek może dostrzec prawdy niewidoczne dla rozumu. To cecha bardzo ważna dla twórczości romantycznej, ale na tym etapie nauki najważniejsze jest dostrzeżenie związku utworu z ludową tradycją i moralnością.

Pierwsze pojawiają się Józio i Rózia, czyli duchy lekkie. Są to dzieci, które za życia nie zaznały bólu ani trudu. Były niewinne i szczęśliwe, ale właśnie to staje się przyczyną ich problemu po śmierci. Nie mogą jeszcze osiągnąć pełnego spokoju, bo nie poznały, czym jest cierpienie.

Dzieci proszą o ziarnka gorczycy. Ich historia prowadzi do ważnej nauki: człowiek powinien znać nie tylko radość, ale także trud życia. Cierpienie nie jest tu pokazane jako coś dobrego samo w sobie, lecz jako doświadczenie, które pomaga zrozumieć świat i innych ludzi.

Los dzieci może wydawać się zaskakujący, bo nie popełniły one wielkich win. Mickiewicz pokazuje jednak, że pełne człowieczeństwo wymaga doświadczenia różnych stron życia. Sama niewinność jeszcze nie wystarcza.

W tej scenie ważne są pojęcia niewinności, cierpienia i doświadczenia. Zestawienie pogodnych dzieci z ich smutnym losem sprawia, że czytelnik lepiej zapamiętuje przestrogę płynącą z tej sceny.

Kolejną zjawą jest Widmo Złego Pana. Za życia był on człowiekiem bogatym i wpływowym, ale jednocześnie okrutnym wobec biednych i słabszych. Nie umiał współczuć, odpychał potrzebujących i używał swojej przewagi przeciw innym.

Po śmierci spotyka go surowa kara. Cierpi głód i jest dręczony przez ptaki. Jego męka nie jest przypadkowa. To skutek tego, jak traktował ludzi za życia. Utwór pokazuje wyraźny związek między czynami człowieka a jego losem po śmierci.

W tej scenie szczególnie ważne są współczucie, miłosierdzie i odpowiedzialność za własne czyny. Zły Pan nie cierpi dlatego, że był bogaty, lecz dlatego, że nie miał serca dla innych. Mickiewicz przypomina, że człowieka ocenia się po tym, jak traktuje słabszych.

Następnie pojawia się Zosia, czyli duch pośredni. Była młodą, piękną pasterką, ale nie potrafiła prawdziwie kochać. Lekceważyła uczucia chłopców, którzy się w niej zakochiwali, i traktowała miłość jak coś nieważnego.

Jej wina jest inna niż wina Złego Pana. Zosia nie była okrutna, ale była obojętna na uczucia innych. Dlatego po śmierci nie może znaleźć miejsca ani wśród zbawionych, ani wśród potępionych. Jest zawieszona między światem nieba a ziemi.

Scena z Zosią pokazuje, że człowiek powinien być zdolny do miłości, bliskości i odpowiedzialności za drugą osobę. Nie wolno bawić się uczuciami innych ani traktować ich lekko. To ważna nauka moralna płynąca z utworu.

Zosia wnosi do dramatu także motyw samotności. Kto nie potrafi prawdziwie związać się z ludźmi, może zostać skazany na pustkę i oddalenie.

Pod koniec obrzędu pojawia się jeszcze Widmo – postać tajemnicza, milcząca i niepokojąca. Nie wypowiada swoich myśli, dlatego jej sens nie jest wyjaśniony tak wprost jak w poprzednich scenach. W szkolnym odczytaniu warto zapamiętać przede wszystkim, że to zjawa budująca nastrój zagadki i zapowiadająca dalsze ważne wydarzenia.

W utworze pojawiają się ważne motywy:

• świat duchów i kontakt z umarłymi,
• wina i kara,
• cierpienie jako ważne doświadczenie człowieka,
• miłość i odpowiedzialność za uczucia innych,
• ludowość i dawne wierzenia,
• tajemnica i groza.

Te motywy łączą się z główną problematyką utworu. Mickiewicz pyta, co jest potrzebne, by być w pełni człowiekiem, jak należy traktować innych oraz czy nasze czyny mają konsekwencje także po śmierci. Odpowiedź jest wyraźna: człowiek ponosi skutki własnego postępowania.