Średniowiecze w liceum

Średniowiecze to epoka obejmująca w przybliżeniu czas od upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku do końca XV wieku. W kulturze polskiej jej początki łączy się z chrztem Polski w 966 roku. Był to okres silnego wpływu chrześcijaństwa na życie społeczne, sztukę, literaturę i myślenie o człowieku.

Najważniejszą zasadą epoki był teocentryzm. Oznaczał on przekonanie, że w centrum świata znajduje się Bóg, a życie człowieka powinno być podporządkowane dążeniu do zbawienia. Doczesność traktowano jako etap przejściowy, natomiast prawdziwy sens istnienia wiązano z wiecznością.

Z teocentryzmem łączył się dualizm średniowieczny. Człowiek funkcjonował między tym, co ziemskie, a tym, co wieczne; między ciałem a duszą; między grzechem a świętością. Taki sposób myślenia wpływał zarówno na literaturę, jak i na wzory zachowań.

Jedną z podstawowych cech epoki był uniwersalizm. Oznaczał on wspólnotę chrześcijańskiej Europy, którą łączyły podobne wartości, religia oraz łacina jako język Kościoła, nauki i ludzi wykształconych. Dzięki temu kultura różnych krajów miała wiele wspólnych elementów.

Ważna była też anonimowość twórców. Autor często nie podpisywał dzieła, ponieważ za ważniejsze uznawano służbę Bogu i wspólnocie niż indywidualną sławę. Literatura pełniła zwykle funkcję dydaktyczną i moralizującą: miała uczyć, jak żyć.

Istotną rolę odgrywała pareneza, czyli ukazywanie wzorów osobowych godnych naśladowania. Dlatego w utworach pojawiają się idealne postacie świętego, rycerza i władcy. Teksty często miały charakter religijny, modlitewny albo pouczający.

W literaturze epoki często pojawiają się motywy przemijania i śmierci. Szczególnie ważne są formuły memento mori oraz motyw danse macabre, który przypomina, że śmierć jest nieuchronna i dosięga wszystkich bez wyjątku.

Średniowiecze tworzyło wyraźne wzorce osobowe, czyli modele postępowania. Pierwszym z nich był asceta. Taki bohater rezygnował z wygód, dóbr materialnych i przyjemności, wybierał modlitwę, pokutę oraz życie duchowe. Miał pokazać, że prawdziwa wartość nie leży w bogactwie, lecz w wierności Bogu.

Drugim ważnym wzorcem był rycerz. Idealny rycerz powinien być odważny, lojalny, honorowy i gotowy do poświęcenia. Walczył w obronie wiary, ojczyzny i władcy. Jego życie podporządkowane było zasadom etosu rycerskiego.

Trzecim wzorcem był doskonały władca. Oczekiwano od niego mądrości, sprawiedliwości, pobożności i troski o poddanych. Władca miał być obrońcą ładu religijnego i politycznego.

Bogurodzica to najstarsza polska pieśń religijna, a zarazem jeden z najważniejszych zabytków języka polskiego. Ma charakter modlitwy zbiorowej: wierni zwracają się do Maryi, aby pośredniczyła u Chrystusa. Następnie pojawia się także Jan Chrzciciel. Taki układ próśb wiąże się z motywem deesis.

Utwór pokazuje średniowieczny sposób myślenia: człowiek nie zwraca się bezpośrednio do Boga, lecz prosi świętych o wstawiennictwo. Pieśń łączy religijność z poczuciem wspólnoty i podporządkowaniem życia sprawom zbawienia. Zawiera prośbę o pomyślność na ziemi, ale przede wszystkim o życie wieczne.

„Bogurodzica” pełniła nie tylko funkcję religijną. Była również pieśnią wspólnotową, znaną i ważną dla polskiej tradycji. Pokazuje, że literatura średniowieczna ściśle łączyła się z życiem społecznym i religijnym.

Lament świętokrzyski ukazuje Matkę Boską pod krzyżem. Najważniejsze jest tu uczłowieczenie Maryi: nie jest ona tylko wyniesioną postacią religijną, ale przede wszystkim cierpiącą matką. Dzięki temu utwór silnie oddziałuje emocjonalnie i pozwala odbiorcy współodczuwać ból po stracie syna.

Z kolei Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią przedstawia spotkanie człowieka ze Śmiercią, która przemawia, poucza i ośmiesza ludzką pychę. Utwór przypomina, że śmierć jest nieunikniona i że wszyscy są wobec niej równi. Widać tu motyw danse macabre oraz elementy satyryczne, bo krytyce poddane zostają różne grupy społeczne.

Oba utwory pokazują ważne strony średniowiecznej wrażliwości: z jednej strony religijność i współcierpienie, z drugiej świadomość przemijania i marności rzeczy doczesnych. To teksty bardzo przydatne przy porównywaniu sposobów ukazywania człowieka w tej epoce.

W średniowieczu wielu autorów pozostawało anonimowych, dlatego część najważniejszych tekstów nie ma pewnego twórcy. Dotyczy to między innymi Bogurodzicy, „Lamentu świętokrzyskiego” czy „Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”. Sama anonimowość jest ważną cechą epoki.

W kontekście polskiego średniowiecza warto pamiętać o kronikarzu Gallu Anonimie, autorze kroniki opisującej początki dziejów Polski. Pokazuje to, że literatura epoki nie ograniczała się wyłącznie do modlitw i utworów religijnych, lecz obejmowała także piśmiennictwo historyczne.

Jako konteksty światopoglądowe można przywołać postacie takie jak święty Augustyn, święty Tomasz z Akwinu czy święty Franciszek z Asyżu. Reprezentują oni różne sposoby myślenia religijnego obecne w kulturze średniowiecznej: skupienie na Bogu, łączenie wiary z rozumem oraz ideał pokory i prostoty.

Na maturze lub sprawdzianie warto umieć połączyć cechy epoki z konkretnymi utworami: teocentryzm z „Bogurodzicą”, motyw cierpiącej matki z „Lamentem świętokrzyskim”, a powszechność śmierci z „Rozmową Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”.