Renesans: humanizm, antropocentryzm i twórcy

Renesans to epoka nazywana również odrodzeniem. Jej nazwa wskazuje na odnowienie zainteresowania kulturą antyczną, czyli dorobkiem starożytnej Grecji i Rzymu. W Europie rozwijał się od XIV do XVI wieku, a w Polsce szczególnie w XVI wieku. Był czasem wielkich przemian w myśleniu o człowieku, sztuce, nauce i państwie.

Najważniejszą zmianą wobec średniowiecza było przesunięcie uwagi z wyłącznego skupienia na Bogu ku sprawom ludzkim. Nie oznaczało to zaniku religii, ale zmianę perspektywy. Człowiek zaczął być postrzegany jako istota rozumna, zdolna do poznania świata, odpowiedzialna za własne wybory i godna zainteresowania jako jednostka.

W renesansie wysoko ceniono rozum, wykształcenie, harmonię i piękno. Artyści i uczeni sięgali do antyku nie po to, by go ślepo kopiować, lecz by twórczo korzystać z dawnych wzorców. Ważną rolę odegrało również upowszechnienie druku, które przyspieszyło obieg idei i rozwój piśmiennictwa.

Humanizm był najważniejszym prądem umysłowym renesansu. W centrum stawiał człowieka, jego godność, wolność, rozum oraz potrzebę wszechstronnego rozwoju. Humanista powinien być człowiekiem wykształconym, znającym kulturę antyczną, zainteresowanym światem, językiem, historią i etyką.

Z humanizmem łączy się antropocentryzm, czyli pogląd, że człowiek stanowi centrum zainteresowania. To przeciwieństwo średniowiecznego teocentryzmu, w którym najważniejszy był Bóg i życie wieczne. W renesansie coraz większą wagę przywiązywano do życia doczesnego, pracy, rodziny, przyjaźni, sławy, rozwoju talentów i odpowiedzialności za wspólnotę.

Humaniści głosili hasło ad fontes, czyli „do źródeł”. Oznaczało ono powrót do oryginalnych tekstów antycznych i biblijnych oraz samodzielne ich odczytywanie. Ceniono krytyczne myślenie i wiedzę opartą na lekturze, obserwacji oraz doświadczeniu.

Renesans chętnie sięgał do filozofii starożytnej, zwłaszcza do stoicyzmu i epikureizmu. Stoicyzm uczył zachowania spokoju wobec zmiennego losu, panowania nad emocjami, umiaru i godności w cierpieniu. Taka postawa była ceniona jako wyraz wewnętrznej siły człowieka.

Epikureizm podkreślał znaczenie szczęścia, przyjaźni i rozsądnego korzystania z uroków życia. Nie chodziło o nieograniczoną pogoń za przyjemnością, lecz o umiar, harmonię i unikanie cierpienia. Z epikureizmem wiąże się słynne wezwanie do cieszenia się chwilą, ale zawsze w sposób rozumny.

Ważnym punktem odniesienia był także Horacy. Z jego twórczości czerpano pochwałę ładu, cnoty, sławy poetyckiej oraz zasadę złotego środka. W literaturze renesansowej często spotyka się przekonanie, że człowiek powinien żyć mądrze, godnie i w zgodzie z naturą.

Wśród twórców europejskich ważne miejsce zajmuje Erazm z Rotterdamu, jeden z najwybitniejszych humanistów. Głosił potrzebę pokoju, tolerancji, umiaru i moralnej odnowy człowieka. Krytycznie patrzył na ludzkie wady, ale wierzył w siłę edukacji i rozumu.

W Polsce kluczowymi twórcami renesansu byli Mikołaj Rej i Jan Kochanowski. Rej zasłynął jako pisarz tworzący po polsku i podnoszący rangę języka narodowego. W jego utworach pojawia się ideał szlachcica-ziemianina, człowieka uczciwego, pracowitego, żyjącego zgodnie z naturą i zasadami moralnymi.

Kochanowski to najwybitniejszy poeta polskiego odrodzenia. Łączył inspiracje antyczne z doświadczeniem własnej epoki. Tworzył fraszki, pieśni i treny. W jego twórczości obecne są refleksje o cnocie, przemijaniu, ojczyźnie, harmonii życia i granicach ludzkiej mądrości.

Literatura renesansu podejmowała tematy bliskie człowiekowi: sens życia, szczęście, obowiązki wobec ojczyzny, wartość cnoty, przemijanie, przyjaźń i relację człowieka z naturą. Często była jasna, harmonijna, zdyscyplinowana kompozycyjnie i odwoływała się do wzorów antycznych.

Ważne gatunki tej epoki to fraszka, pieśń, tren, a także teksty o charakterze moralnym, obywatelskim i religijnym. Renesansowy autor nie musiał być anonimowy, jak często w średniowieczu. Przeciwnie, coraz wyraźniej zaznaczała się rola twórcy świadomego własnego talentu i znaczenia sztuki.

Istotną cechą epoki był rozwój literatury w językach narodowych. W Polsce miało to wielkie znaczenie dla kultury i tożsamości. Pisarze pokazali, że polszczyzna nadaje się do wyrażania myśli filozoficznych, religijnych i artystycznych na wysokim poziomie.

W renesansie ceniono ideał człowieka wszechstronnego. Taka osoba powinna rozwijać wiedzę, talent, sprawność działania i postawę moralną. Liczyły się nie tylko zdolności intelektualne, lecz także odpowiedzialność, umiejętność życia w społeczeństwie oraz troska o dobro wspólne.

Bardzo ważny był również model obywatela zaangażowanego w sprawy państwa. Literatura renesansowa często przypominała, że wolność wymaga odpowiedzialności, a szczęście prywatne nie może oznaczać obojętności wobec ojczyzny. Cnota obywatelska polegała na służbie wspólnocie, rozwadze i trosce o ład publiczny.

Renesansowy wzór życia nie odrzucał przyjemności ani codzienności. Zakładał raczej równowagę między pracą, odpoczynkiem, życiem rodzinnym, rozwojem duchowym i obowiązkami społecznymi. Dlatego tak często powraca w tej epoce pochwała umiaru, cnoty i harmonii.

Na sprawdzianie warto umieć połączyć epokę z jej podstawowymi pojęciami: humanizm, antropocentryzm, ad fontes, stoicyzm, epikureizm. Trzeba też rozpoznawać najważniejszych twórców: Reja jako ojca literatury polskiej oraz Kochanowskiego jako najwybitniejszego poetę polskiego renesansu.

Często pojawia się porównanie renesansu ze średniowieczem. Najprościej zapamiętać, że średniowiecze akcentowało teocentryzm i życie wieczne, a renesans dowartościował człowieka, rozum i życie doczesne. W zadaniach interpretacyjnych dobrze wskazać odwołania do antyku, pochwałę umiaru, harmonii i wartości obywatelskich.

W odpowiedziach maturalnych warto używać precyzyjnych określeń i pokazywać związki między światopoglądem epoki a utworami. Jeśli tekst mówi o godności człowieka, rozumie, wykształceniu, cnocie, umiarze, służbie ojczyźnie lub inspiracji antykiem, bardzo możliwe, że odwołuje się do renesansu.