Romantyzm w liceum

Romantyzm to epoka literacka i kulturowa, która w Polsce rozpoczęła się w 1822 roku wraz z wydaniem „Ballad i romansów” Adama Mickiewicza. Za jej kres najczęściej uznaje się okolice powstania styczniowego. Był to czas szczególnie ważny dla Polaków, ponieważ literatura rozwijała się w warunkach niewoli narodowej i bardzo silnie łączyła się z losem wspólnoty.

Romantyzm wyrósł ze sprzeciwu wobec oświeceniowego zaufania do rozumu. Twórcy tej epoki uznawali, że człowiek poznaje świat nie tylko przez logiczne myślenie, ale też przez uczucie, wyobraźnię, intuicję i wiarę. Dlatego w literaturze romantycznej tak ważne są emocje, tajemnica, niezwykłość i przeżycie wewnętrzne.

Podstawą myślenia romantycznego był irracjonalizm, czyli przekonanie, że nie wszystko da się wyjaśnić rozumem. Romantycy przeciwstawiali oświeceniowemu racjonalizmowi „czucie i wiarę”, a więc zaufanie do przeżyć wewnętrznych i prawd niedostępnych nauce. Ważny był też indywidualizm: jednostka stawała się kimś wyjątkowym, obdarzonym głębokim życiem duchowym i prawem do buntu.

Romantycy interesowali się tym, co przekracza codzienność. Stąd obecność mistycyzmu, snów, widzeń, duchów i znaków. Człowiek nie był postrzegany tylko jako istota rozumna, ale jako ktoś uwikłany w zagadkę istnienia, historii i losu. W polskiej odmianie epoki silnie zaznaczył się także związek literatury z ideą wolności oraz przekonanie, że naród ma szczególne zadania dziejowe.

Ważne miejsce zajmowały też pojęcia mesjanizmu i winkelriedyzmu. Mesjanizm przedstawiał Polskę jako naród cierpiący za inne narody, natomiast winkelriedyzm podkreślał gotowość do ofiary dla dobra wspólnoty.

Romantyzm wyróżnia kult jednostki, przekonanie o wyjątkowości artysty i zainteresowanie przeżyciami wewnętrznymi. Twórca nie jest tylko rzemieślnikiem słowa, ale kimś obdarzonym szczególną wrażliwością. Stąd wzięła się figura poety-wieszcza, czyli duchowego przewodnika narodu.

Istotna była ludowość. Romantycy sięgali do pieśni, podań, wierzeń i obrzędów ludu, bo uważali, że właśnie tam zachowała się pierwotna mądrość i autentyczne widzenie świata. Z tym wiąże się obecność fantastyki: duchy, zjawy, sny i znaki nie są tylko ozdobą, ale sposobem mówienia o prawdach głębszych niż codzienna obserwacja.

Ważny był również historyzm, czyli zainteresowanie przeszłością narodu. Historia stawała się źródłem tożsamości i nadziei. Obok tego pojawiał się orientalizm, czyli fascynacja Wschodem, egzotyką i niezwykłą przyrodą. W poezji romantycznej często spotykamy też nastrojowość, symboliczne obrazy, kontrasty oraz silnie zaznaczone emocje.

• sprzeciw wobec klasycznych reguł i schematów
• zainteresowanie naturą jako przestrzenią wolności i tajemnicy
• łączenie świata realnego z nadprzyrodzonym
• silny związek literatury ze sprawami narodowymi

Bohater romantyczny to postać wyjątkowa, samotna i często skłócona ze światem. Nie chce podporządkować się zwykłym normom społecznym, bo kieruje się własnym sumieniem, uczuciem albo wielką ideą. Przeżywa skrajne emocje, bywa dumny, tajemniczy, nieszczęśliwy i gotowy do poświęcenia.

Jednym z ważnych wzorów tej postaci był werteryzm, czyli typ nadwrażliwego bohatera przeżywającego nieszczęśliwą miłość i konflikt z rzeczywistością. Drugim ważnym modelem był bajronizm: bohater dumny, zbuntowany, samotny, często noszący w sobie jakąś tajemnicę i niejednoznaczny moralnie.

W polskim romantyzmie bohater prywatny bardzo często staje się bohaterem narodowym. Jego cierpienie osobiste łączy się z losem wspólnoty. Dlatego przemiany bohaterów romantycznych często prowadzą od miłości i rozpaczy do działania, ofiary albo poczucia misji historycznej.

Najważniejszym polskim poetą romantyzmu był Adam Mickiewicz, autor „Ballad i romansów”, „Dziadów”, „Pana Tadeusza” i sonetów. To właśnie z jego twórczością najmocniej wiąże się początek epoki, ludowość, patriotyzm oraz figura wieszcza. Wielkie znaczenie miał również Juliusz Słowacki, twórca o silnej wyobraźni i oryginalnym języku, podejmujący temat wolności, ofiary i roli jednostki. Trzecim z wielkich poetów był Zygmunt Krasiński, autor dzieł skupionych na problemach historii, rewolucji i odpowiedzialności człowieka.

W romantyzmie europejskim ważni byli także George Byron i Johann Wolfgang Goethe. Byron ukształtował model dumnego buntownika, a Goethe stworzył postać Wertera, od której wywodzi się pojęcie werteryzmu. Dla szkolnego ujęcia najważniejsze jest jednak rozumienie, że polski romantyzm miał szczególnie silny związek z doświadczeniem utraty państwa i walki o niepodległość.

Wśród typowych gatunków epoki ważne miejsce zajmują ballada, sonet i dramat romantyczny. Ballada łączy elementy liryczne, epickie i dramatyczne, sonet pozwala na precyzyjne wyrażenie przeżyć, a dramat romantyczny odrzuca klasyczne ograniczenia kompozycyjne.

Na sprawdzianie lub maturze warto najpierw ustalić, czy w tekście widać cechy typowe dla epoki. Jeśli pojawiają się uczucie, tajemnica, fantastyka, ludowość, bunt jednostki albo refleksja o narodzie, to są to mocne tropy romantyczne. Trzeba też zwracać uwagę na kontekst historyczny: w Polsce romantyzm bardzo często łączy się z zaborami, emigracją i walką o wolność.

Przy charakterystyce bohatera dobrze jest pokazać nie tylko jego cechy, ale też wewnętrzny konflikt. W odpowiedziach warto używać pojęć takich jak indywidualizm, irracjonalizm, mesjanizm, poeta-wieszcz czy historyzm, ale zawsze łączyć je z konkretnym przykładem z utworu.

• porównuj romantyzm z oświeceniem: uczucie kontra rozum
• wskazuj, jaką funkcję pełnią zjawy, sny i symbole
• pamiętaj o związku literatury z losem narodu
• rozróżniaj postawę werteryczną od bajronicznej

Dobra odpowiedź nie polega na samym wymienieniu haseł. Najważniejsze jest pokazanie zależności między światopoglądem epoki, typem bohatera i sposobem tworzenia literatury.