Środki stylistyczne w liceum

Środki stylistyczne to celowe sposoby kształtowania wypowiedzi, dzięki którym tekst staje się bardziej obrazowy, wyrazisty, emocjonalny lub sugestywny. W liceum ważne jest nie tylko rozpoznawanie nazwy środka, ale też wskazywanie jego funkcji i wpływu na sens utworu.

W analizie nie wystarczy napisać, że w tekście występuje dany środek. Trzeba dopowiedzieć, po co autor go zastosował: czy chciał zaskoczyć odbiorcę, uwydatnić kontrast, podkreślić emocje, czy może nadać wypowiedzi bardziej poetycki albo podniosły charakter.

W tym zestawie najważniejsze są cztery środki: oksymoron, peryfraza, hiperbola i antyteza. Łączy je to, że silnie oddziałują na odbiorcę, ale każdy z nich robi to w inny sposób.

Oksymoron to połączenie wyrazów o znaczeniach pozornie sprzecznych. Taka konstrukcja nie jest błędem, lecz celowym zabiegiem artystycznym. Dzięki niemu autor może pokazać, że rzeczywistość albo stan wewnętrzny bohatera są niejednoznaczne, pełne napięcia i paradoksu.

W oksymoronie przeciwieństwa występują bardzo blisko siebie, zwykle w jednym wyrażeniu. To odróżnia go od szerszych zestawień kontrastowych. Przykłady szkolne to: „żywy trup”, „słodka gorycz”, „gorący lód”. Takie sformułowania przyciągają uwagę, ponieważ naruszają zwyczajny sposób mówienia.

Funkcją oksymoronu może być wyrażenie sprzecznych uczuć, budowanie nastroju niepokoju, podkreślenie tajemnicy albo ukazanie złożoności przeżyć. W interpretacji warto zauważyć, jakie dwie jakości zostały połączone i jaki sens rodzi się z tej sprzeczności.

Peryfraza to omówienie, czyli zastąpienie zwykłej nazwy opisowym określeniem. Zamiast nazwać kogoś lub coś wprost, autor wybiera sformułowanie, które podkreśla jakąś cechę, rolę albo znaczenie. Dzięki temu wypowiedź staje się bardziej urozmaicona i często bardziej podniosła.

Przykłady peryfrazy to: „król zwierząt” zamiast „lew”, „poeta z Czarnolasu” zamiast „Jan Kochanowski”, „autor Pana Tadeusza” zamiast „Adam Mickiewicz”. Peryfraza może też służyć unikaniu powtórzeń w dłuższej wypowiedzi.

Ten środek stylistyczny pojawia się nie tylko w poezji. Spotyka się go również w publicystyce, przemówieniach i języku codziennym. W analizie warto zapytać, dlaczego autor wybrał właśnie taką cechę postaci lub zjawiska jako najważniejszą.

Hiperbola to świadoma przesada językowa. Polega na wyolbrzymieniu jakiejś cechy, zjawiska, uczucia lub sytuacji po to, by mocniej oddziaływać na odbiorcę. Nie należy jej rozumieć dosłownie, ponieważ jej sens polega właśnie na celowym przekroczeniu zwykłej miary.

Przykłady hiperboli to: „morze łez”, „czekałem wieki”, „tysiąc razy ci mówiłem”. W każdym z tych przypadków autor lub mówiący nie przekazuje faktu, ale wzmacnia emocjonalność wypowiedzi. Hiperbola może podkreślać cierpienie, zachwyt, gniew, tęsknotę albo skalę zjawiska.

W literaturze hiperbola zwiększa ekspresję i obrazowość. W języku potocznym bywa używana dla podkreślenia emocji, a czasem także żartobliwie. W interpretacji trzeba zwrócić uwagę, co zostało wyolbrzymione i jaki efekt to przynosi.

Antyteza polega na zestawieniu dwóch przeciwstawnych pojęć, obrazów, ocen albo postaw. Jej celem jest uwydatnienie kontrastu, uporządkowanie myśli i silniejsze wyeksponowanie różnicy między zestawionymi elementami.

Antyteza może wystąpić w jednym zdaniu, w dwóch sąsiadujących wersach, a nawet w budowie całego utworu. Przykładowe zestawienia to „życie i śmierć”, „rozum i serce”, „dla jednych bohater, dla innych zdrajca”. Autor pokazuje dzięki temu konflikt wartości, racji lub sposobów patrzenia na świat.

Antyteza często pojawia się w tekstach argumentacyjnych i retorycznych, ponieważ pomaga przekonywać. Wyraźne przeciwstawienie sprawia, że sens wypowiedzi jest bardziej czytelny i mocniej zapada w pamięć. W analizie warto wskazać, jakie dwa porządki zostały zestawione i czemu służy to przeciwstawienie.

Najczęstszy problem to odróżnienie oksymoronu od antytezy. Oksymoron zwykle tworzy krótkie, zwarte połączenie sprzecznych wyrazów, natomiast antyteza szerzej zestawia dwa przeciwstawne sensy. Jeśli widzisz wyrażenie typu „słodki ból”, myśl o oksymoronie. Jeśli tekst przeciwstawia dwa sądy lub wartości, bliżej mu do antytezy.

Łatwo też pomylić peryfrazę ze zwykłym opisem. Peryfraza nie jest każdym rozbudowanym określeniem, lecz takim opisem, który zastępuje nazwę. Z kolei hiperbola wymaga rozpoznania przesady: jeśli sformułowanie nie może być rozumiane dosłownie i wyraźnie wyolbrzymia zjawisko, najpewniej chodzi właśnie o nią.

Na maturze warto pisać według prostego schematu:

• nazwij środek stylistyczny,
• przytocz przykład z tekstu,
• wyjaśnij jego znaczenie w kontekście utworu,
• pokaż, jaki efekt wywołuje u odbiorcy.

Dobra odpowiedź nie kończy się na samej nazwie środka. Najważniejsze jest powiązanie go z sensem utworu, nastrojem i intencją autora.