Ilustracja do zestawu: Olimpiada Chemiczna Juniorów - budowa materii, reakcje, tlen, wodór i woda

Chemia

Olimpiada Chemiczna Juniorów - budowa materii, reakcje, tlen, wodór i woda

Szkoła podstawowa
40 fiszek50 pytań w 5 etapachnotatka

Powtórka działów o substancjach i mieszaninach, budowie atomu i układzie okresowym, wiązaniach chemicznych i wartościowości, reakcjach chemicznych oraz tlenie, wodorze, powietrzu i wodzie. Uczysz się rozpoznawać właściwości substancji, metody rozdzielania mieszanin, rodzaje wiązań i typy reakcji, zapisywać wzory i nazwy tlenków oraz równania reakcji tlenu i wodoru, a także posługiwać się pojęciami rozpuszczalności i roztworu nasyconego.

Podcast

Ładuję…

1.Właściwości substancji codziennego użytku

Sól kuchenna (chlorek sodu) i cukier to białe kryształy dobrze rozpuszczalne w wodzie; ogrzewany cukier brunatnieje (karmel), a potem się zwęgla. Mąka nie rozpuszcza się w zimnej wodzie, a węgiel kamienny to czarne, kruche, palne ciało stałe.

2.Właściwości metali codziennego użytku

Glin jest lekki i pokrywa się szczelną warstwą tlenku glinu, która chroni go przed dalszą korozją. Miedź jest czerwonobrunatna i bardzo dobrze przewodzi prąd (przewody). Cynk chroni stal powłoką (cynkowanie) i wchodzi w skład mosiądzu. Żelazo jest przyciągane przez magnes i rdzewieje.

3.Piktogramy ostrzegawcze i bezpieczna praca

W czerwonym rombie płomień ostrzega przed łatwopalnością, czaszka przed toksycznością, a niszczona dłoń przed działaniem żrącym. Zakładamy okulary i rękawice ochronne, zapach sprawdzamy przez nawiewanie tylko na polecenie nauczyciela, a przy rozcieńczaniu wlewamy kwas do wody.

4.Zmiany stanu skupienia

Topnienie to przejście ciała stałego w ciecz, a krzepnięcie odwrotnie; parowanie - cieczy w gaz, a skraplanie odwrotnie; sublimacja - ciała stałego od razu w gaz, a resublimacja odwrotnie. Woda pod ciśnieniem normalnym topnieje w 0 °C, a wrze w 100 °C.

5.Dyfuzja a rozpuszczanie

Dyfuzja to samorzutne mieszanie się drobin dzięki ich ruchowi, np. rozchodzenie się zapachu po pokoju. W rozpuszczaniu drobiny substancji rozpraszają się między drobinami rozpuszczalnika; szybkość rozpuszczania ciała stałego w wodzie zwykle zwiększają rozdrobnienie, mieszanie i ogrzewanie.

6.Mieszanina a związek chemiczny

Mieszanina jednorodna (sól w wodzie) nie ma składników widocznych gołym okiem, a niejednorodna (piasek z wodą) ma. Składniki mieszaniny zachowują właściwości, a związek chemiczny ma nowe: z mieszaniny żelaza z siarką magnes wyciągnie żelazo, ale po ogrzaniu powstaje siarczek żelaza(II) Fe+S→TFeS\ce{Fe + S ->[{T}] FeS}, z którego już nie.

7.Metody rozdzielania mieszanin

Sączenie oddziela nierozpuszczalne ciało stałe od cieczy (piasek z wody), a odparowanie z krystalizacją - substancję rozpuszczoną (sól z roztworu). Destylacja wykorzystuje różne temperatury wrzenia, rozdzielacz - ciecze niemieszające się o różnej gęstości (olej i woda), a dekantacja to zlanie cieczy znad osadu.

8.Symbole pierwiastków

Metale: sód Na\ce{Na}, magnez Mg\ce{Mg}, glin Al\ce{Al}, potas K\ce{K}, wapń Ca\ce{Ca}, żelazo Fe\ce{Fe}, miedź Cu\ce{Cu}, cynk Zn\ce{Zn}, srebro Ag\ce{Ag}, bar Ba\ce{Ba}, ołów Pb\ce{Pb}. Niemetale: wodór H\ce{H}, węgiel C\ce{C}, azot N\ce{N}, tlen O\ce{O}, fosfor P\ce{P}, siarka S\ce{S}, chlor Cl\ce{Cl}, brom Br\ce{Br}, jod I\ce{I}. Półmetal: krzem Si\ce{Si}.

9.Metale a niemetale - właściwości

Metale mają połysk, przewodzą prąd i ciepło, są kowalne, a w temperaturze pokojowej są stałe (poza rtęcią). Niemetale mają różne stany skupienia (tlen - gaz, brom - ciecz, siarka - ciało stałe) i zwykle nie przewodzą prądu; wyjątkiem jest grafit, odmiana węgla.

10.Budowa atomu

Jądro atomowe zawiera dodatnie protony i obojętne neutrony (jądro protu nie ma neutronów); wokół jądra poruszają się ujemne elektrony. Liczba atomowa Z to liczba protonów, równa liczbie elektronów w obojętnym atomie, a liczba masowa A to suma protonów i neutronów; zapis XZAX2Z2AE\ce{^{A}_{Z}E}.

11.Izotopy

Izotopy to atomy tego samego pierwiastka (to samo Z), które różnią się liczbą neutronów, a więc liczbą masową. Wodór ma prot (bez neutronu), deuter (1 neutron) i promieniotwórczy tryt (2 neutrony). Zastosowania: węgiel-14 - datowanie szczątków organicznych, jod-131 - diagnostyka i leczenie tarczycy, kobalt-60 - radioterapia.

12.Położenie pierwiastka w układzie okresowym

Numer okresu to liczba powłok elektronowych w atomie. Elektronów walencyjnych jest w grupach 1-2 tyle, ile wynosi numer grupy, a w grupach 13-18 o 10 mniej (hel ma 2): siarka z grupy 16 i okresu 3 ma 3 powłoki i 6 elektronów walencyjnych. Układ okresowy podaje też masę atomową.

13.Nazwy grup i zmiany właściwości w układzie

Grupa 1 (bez wodoru) to litowce, np. sód i potas, grupa 2 - berylowce, 17 - fluorowce, a 18 - gazy szlachetne. Atomy jednej grupy głównej mają tyle samo elektronów walencyjnych (wyjątek: hel ma 2, pozostałe gazy szlachetne 8), dlatego pierwiastki grupy mają podobne właściwości; w okresie od lewej do prawej słabnie charakter metaliczny.

14.Atom a cząsteczka

Pierwiastek to zbiór atomów o tej samej liczbie atomowej Z, a cząsteczka to co najmniej dwa atomy połączone wiązaniem. HX2\ce{H2} oznacza jedną cząsteczkę wodoru, 2 H\ce{2H} - dwa osobne atomy wodoru, a 2 HX2\ce{2H2} - dwie cząsteczki wodoru.

15.Elektroujemność a rodzaj wiązania

Elektroujemność to zdolność atomu do przyciągania elektronów wiązania; w okresie rośnie w prawo, w grupie maleje w dół, największą ma fluor. Różnica elektroujemności poniżej 0,4 - wiązanie kowalencyjne niespolaryzowane (jednakowe atomy: różnica 0); od 0,4 do mniej niż 1,7 - kowalencyjne spolaryzowane; 1,7 i więcej - jonowe (granica umowna).

16.Wiązanie kowalencyjne niespolaryzowane

Powstaje między jednakowymi atomami niemetalu, które uwspólniają pary elektronowe: H−H\ce{H-H}, Cl−Cl\ce{Cl-Cl}, N≡N\ce{N#N} (wiązanie potrójne). Wzór elektronowy pokazuje elektrony walencyjne kropkami, a wzór strukturalny - wspólne pary kreskami.

17.Wiązanie kowalencyjne spolaryzowane

Wspólne pary elektronowe są przesunięte w stronę atomu bardziej elektroujemnego. Występuje w cząsteczkach HCl\ce{HCl} (H−Cl\ce{H-Cl}), HX2O\ce{H2O} (H−O−H\ce{H-O-H}), NHX3\ce{NH3} (trzy wiązania N−H\ce{N-H}), CHX4\ce{CH4} (cztery wiązania C−H\ce{C-H}) i COX2\ce{CO2} (O=C=O\ce{O=C=O}).

18.Jony - kation i anion

Kation to jon dodatni: atom metalu oddaje elektrony walencyjne, np. NaX+\ce{Na+}, MgX2+\ce{Mg^2+}, AlX3+\ce{Al^3+}. Anion to jon ujemny: atom niemetalu przyjmuje elektrony do oktetu, np. OX2−\ce{O^2-}, ClX−\ce{Cl-}, SX2−\ce{S^2-}. Wielkość ładunku jonu (bez znaku) równa się liczbie oddanych albo przyjętych elektronów.

19.Wiązanie jonowe

To przyciąganie się kationów i anionów, gdy różnica elektroujemności wynosi co najmniej 1,7, zwykle między aktywnym metalem a niemetalem. Budowę jonową mają NaCl\ce{NaCl} (NaX+\ce{Na+} i ClX−\ce{Cl-}), MgO\ce{MgO} (MgX2+\ce{Mg^2+} i OX2−\ce{O^2-}) i NaOH\ce{NaOH} (NaX+\ce{Na+} i OHX−\ce{OH-}; w jonie OHX−\ce{OH-} wiązanie kowalencyjne spolaryzowane).

20.Związki jonowe a kowalencyjne - właściwości

Związki jonowe to krystaliczne ciała stałe o wysokiej temperaturze topnienia; nie przewodzą prądu w stanie stałym, lecz przewodzą po stopieniu lub po rozpuszczeniu w wodzie, jeśli są rozpuszczalne. Związki kowalencyjne o budowie cząsteczkowej to często gazy lub ciecze o niskiej temperaturze topnienia, zwykle nieprzewodzące prądu.

21.Wartościowość

Wartościowość to liczba wiązań tworzonych przez atom; względem wodoru: grupa 1 - I, 2 - II, 13 - III, 14 - IV, 15 - III, 16 - II, 17 - I. W tych grupach maksymalna wartościowość względem tlenu rośnie od I do VII; wyjątki: fluor ma tylko I, a tlen II.

22.Tlenki - nazwy i wzory

Tlenek to dwupierwiastkowy związek tlenu z innym pierwiastkiem; jeśli ten pierwiastek ma w tlenkach różne wartościowości, jego wartościowość w danym tlenku podaje się w nawiasie, np. FeO\ce{FeO} - tlenek żelaza(II), FeX2OX3\ce{Fe2O3} - tlenek żelaza(III). Indeksy ustala się na krzyż i w razie potrzeby skraca, np. SOX3\ce{SO3}, nie SX2OX6\ce{S2O6}.

23.Budowa cząsteczki wody

Cząsteczka wody jest kątowa (kąt ok. 104,5°), a jej wiązania O−H\ce{O-H} są spolaryzowane, więc cała cząsteczka jest polarna - to dipol. Dlatego woda dobrze rozpuszcza wiele związków jonowych i polarnych, a nie rozpuszcza olejów.

24.Zjawisko fizyczne a reakcja chemiczna

W zjawisku fizycznym nie powstaje nowa substancja (topnienie lodu, rozpuszczanie cukru, destylacja), a w reakcji chemicznej powstają nowe substancje (spalanie, rdzewienie, kwaśnienie mleka, karmelizacja cukru). Zmiana barwy, wydzielanie gazu, osadu lub ciepła to objawy reakcji, a nie jej dowody.

25.Równanie reakcji chemicznej

Po lewej stronie strzałki stoją substraty, po prawej produkty. Współczynniki dobiera się tak, by atomów każdego pierwiastka było po obu stronach tyle samo (prawo zachowania masy: masa substratów równa się masie produktów), a w zapisie jonowym także sumy ładunków (prawo zachowania ładunku), np. 2 HX2+OX2→2 HX2O\ce{2H2 + O2 -> 2H2O}.

26.Typy reakcji chemicznych

W syntezie z kilku substancji powstaje jedna (2 Mg+OX2→2 MgO\ce{2Mg + O2 -> 2MgO}), a w analizie z jednej powstaje kilka (CaCOX3→TCaO+COX2\ce{CaCO3 ->[{T}] CaO + CO2}). W reakcji wymiany z co najmniej dwóch substratów powstają co najmniej dwa produkty, w których atomy są inaczej połączone (CuO+HX2→TCu+HX2O\ce{CuO + H2 ->[{T}] Cu + H2O}).

27.Reakcje egzotermiczne i endotermiczne

Reakcja egzotermiczna oddaje ciepło do otoczenia, np. spalanie lub gaszenie wapna CaO+HX2O→Ca(OH)X2\ce{CaO + H2O -> Ca(OH)2}. Reakcja endotermiczna pobiera ciepło z otoczenia, np. podczas rozkładu węglanu wapnia.

28.Katalizator

Katalizator to substancja, która przyspiesza reakcję chemiczną, bo obniża energię aktywacji, a sama się nie zużywa i nie zmienia produktów reakcji. Przykłady: tlenek manganu(IV) MnOX2\ce{MnO2} przy rozkładzie wody utlenionej, enzymy - katalizatory w organizmach.

29.Tlen

Tlen otrzymuje się przez rozkład wody utlenionej 2 HX2OX2→MnO22 HX2O+OX2\ce{2H2O2 ->[{MnO2}] 2H2O + O2} albo ogrzewanie manganianu(VII) potasu 2 KMnOX4→TKX2MnOX4+MnOX2+OX2\ce{2KMnO4 ->[{T}] K2MnO4 + MnO2 + O2} (pokaz nauczyciela). To bezbarwny, bezwonny gaz, nieco cięższy od powietrza; sam nie płonie, ale podtrzymuje palenie - tlące się łuczywo rozpala się w nim.

30.Spalanie pierwiastków w tlenie

W pokazie nauczyciela magnez spala się oślepiającym światłem 2 Mg+OX2→2 MgO\ce{2Mg + O2 -> 2MgO}, żelazo - z iskrami 3 Fe+2 OX2→FeX3OX4\ce{3Fe + 2O2 -> Fe3O4}, siarka - niebieskim płomieniem S+OX2→SOX2\ce{S + O2 -> SO2}, a fosfor - z białym dymem 4 P+5 OX2→PX4OX10\ce{4P + 5O2 -> P4O10}. Miedź się nie pali, tylko czernieje: 2 Cu+OX2→T2 CuO\ce{2Cu + O2 ->[{T}] 2CuO}.

31.Wybrane tlenki i ich zastosowania

Tlenek wapnia (wapno palone) służy do zapraw, tlenek glinu (korund) do ścierania, tlenki żelaza są składnikami rud i pigmentów, a tlenek krzemu(IV) (piasek, kwarc) - surowcem do produkcji szkła. Tlenek siarki(IV) to bezbarwny gaz o ostrym, duszącym zapachu (konserwant), a tlenek węgla(II) (czad) - bezbarwny, bezwonny i trujący.

32.Korozja żelaza

Rdzewienie żelaza zachodzi w obecności wody i tlenu, a sól je przyspiesza; porowata rdza (uwodniony tlenek żelaza(III)) nie chroni metalu przed dalszą korozją. Żelazo zabezpiecza się farbą, smarem lub powłoką innego metalu (cynkowanie, chromowanie); można też użyć stali nierdzewnej.

33.Tlenek węgla(IV)

Bezbarwny, bezwonny gaz cięższy od powietrza, który nie podtrzymuje palenia (gaśnice); rośliny zużywają go w fotosyntezie. Powstaje m.in. z marmuru (węglanu wapnia) i kwasu solnego: CaCOX3+2 HCl→CaClX2+HX2O+COX2\ce{CaCO3 + 2HCl -> CaCl2 + H2O + CO2}, a wykrywa go mętniejąca woda wapienna: Ca(OH)X2+COX2→CaCOX3↓+HX2O\ce{Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 v + H2O}. Jego nadmiar nasila efekt cieplarniany.

34.Wodór

Najlżejszy gaz: bezbarwny, bezwonny, słabo rozpuszczalny w wodzie i palny; z powietrzem tworzy mieszaninę wybuchową. Otrzymuje się go reakcją Zn+2 HCl→ZnClX2+HX2\ce{Zn + 2HCl -> ZnCl2 + H2} albo elektrolizą wody. Z niemetalami daje np. HX2+ClX2→2 HCl\ce{H2 + Cl2 -> 2HCl} i HX2+S→THX2S\ce{H2 + S ->[{T}] H2S}; bywa paliwem w ogniwach paliwowych.

35.Powietrze i gazy szlachetne

Suche powietrze to mieszanina, która zawiera objętościowo ok. 78% azotu, 21% tlenu, 0,9% argonu i 0,04% tlenku węgla(IV); udział pary wodnej jest zmienny. Gazy szlachetne (hel, neon, argon, krypton, ksenon, radon) są bezbarwne, jednoatomowe i bardzo mało aktywne.

36.Ozon i dziura ozonowa

Ozon OX3\ce{O3} powstaje z tlenu przy wyładowaniach i pod wpływem UV (3 OX2→2 OX3\ce{3O2 -> 2O3}), a w stratosferze pochłania szkodliwe promieniowanie UV. Freony niszczyły ozon (dziura ozonowa), więc protokół montrealski z 1987 r. ograniczył, a potem zakazał ich produkcji; warstwa ozonowa powoli się odbudowuje.

37.Zanieczyszczenia powietrza

Źródła naturalne to wulkany i pożary, a związane z człowiekiem - spalanie paliw w elektrowniach i piecach, transport i przemysł. Najważniejsze zanieczyszczenia to pyły, sadza, tlenek węgla(II) oraz tlenki siarki i azotu. Chronią przed nimi odpylanie i odsiarczanie spalin, katalizatory w samochodach i czystsze ogrzewanie.

38.Roztwór właściwy, koloid i zawiesina

W roztworze właściwym (sól lub cukier w wodzie) cząstek nie widać, nie opadają i przechodzą przez sączek. Koloid (białko jaja kurzego w wodzie, kisiel) rozprasza światło i nie opada. Zawiesina (mąka lub kreda w wodzie) ma widoczne cząstki, które opadają i dają się odsączyć; piasek i olej w wodzie się nie rozpuszczają.

39.Skład mineralny wody

Wody mineralne zawierają rozpuszczone sole, woda morska głównie chlorek sodu, a wody powierzchniowe (rzeki, jeziora) przed piciem wymagają uzdatnienia; woda wodociągowa jest już uzdatniona. Jony wapnia i magnezu nadają wodzie twardość; przy gotowaniu z niektórych rozpuszczonych soli powstaje kamień kotłowy.

40.Rozpuszczalność

Rozpuszczalność to największa masa substancji, którą można rozpuścić w 100 g rozpuszczalnika (np. wody) w danej temperaturze; powstaje roztwór nasycony, a roztwór nienasycony rozpuści w tych warunkach jeszcze więcej substancji. Z tabeli rozpuszczalności lub wykresu rozpuszczalności widać, że dla większości ciał stałych rośnie ona z temperaturą (dla NaCl\ce{NaCl} prawie się nie zmienia), a dla gazów przy stałym ciśnieniu maleje.

Notatka

Substancje, stany skupienia i mieszaniny

Substancje i stany skupienia

Substancję rozpoznaje się po właściwościach: stanie skupienia, barwie, zapachu, rozpuszczalności w wodzie, przewodzeniu prądu i palności. Od nich zależy zastosowanie: z miedzi robi się przewody, bo dobrze przewodzi prąd.

Stan skupienia zależy od tego, jak blisko siebie są drobiny i jak swobodnie się poruszają. Przemiany tworzą pary o przeciwnych kierunkach: topnienie i krzepnięcie, parowanie i skraplanie, sublimacja i resublimacja. Przy sublimacji ciało stałe przechodzi od razu w gaz, np. suchy lód, czyli stały (IV).

Dyfuzja i rozpuszczanie polegają na rozpraszaniu się drobin jednej substancji między drobinami innej; w ujęciu szkolnym oba to zjawiska fizyczne. Przy pracy z odczynnikami nosi się okulary i rękawice ochronne, zapach bada się przez nawiewanie tylko na polecenie nauczyciela, a stężony kwas wlewa się do wody. Zagrożenie wskazuje piktogram na etykiecie.

Mieszaniny

Pierwiastek tworzą atomy o tej samej liczbie atomowej, a związek chemiczny powstaje w reakcji i ma nowe właściwości. Składniki mieszaniny zachowują swoje właściwości, więc rozdziela się je metodami fizycznymi. Pierwiastkami są np. miedź i azot, a związkami woda i tlenek wapnia. W mieszaninie jednorodnej, np. w powietrzu i wodzie morskiej, skład jest jednakowy w całej objętości. W niejednorodnej, np. w żwirze z piaskiem, są odrębne części, często widoczne gołym okiem.

Podział substancji i mieszanin

Metodę rozdzielania dobiera się do różnicy właściwości:

sączenie
ciało stałe nierozpuszczalne w cieczy
krystalizacja
wydzielanie kryształów substancji rozpuszczonej, np. po odparowaniu rozpuszczalnika albo ochłodzeniu roztworu
destylacja
ciecze o różnych temperaturach wrzenia
rozdzielacz
ciecze niemieszające się o różnej gęstości
dekantacja
zlanie cieczy znad osadu.

Atom i układ okresowy

Atom składa się z dodatnio naładowanego jądra i poruszających się wokół niego elektronów. W jądrze są protony i zwykle neutrony; jądro protu nie zawiera neutronów. Rodzaj pierwiastka wyznacza liczba protonów, czyli liczba atomowa ZZ. W obojętnym atomie elektronów jest tyle samo co protonów.

Liczba masowa AA to suma protonów i neutronów w jądrze, więc liczba neutronów to różnica A−ZA - Z. jednego pierwiastka mają tę samą liczbę atomową, a różną liczbę neutronów i liczbę masową. Izotopy promieniotwórcze wykorzystuje się m.in. w medycynie i do datowania.

Pierwiastki w układzie okresowym stoją według rosnącej liczby atomowej. Metale zajmują lewą i środkową część układu, a niemetale prawą górną. jest niemetalem, choć leży w grupie 1. Fragment układu poniżej pokazuje ten podział w okresach 1-3.

Fragment układu okresowego pierwiastków

Numer okresu, w którym leży pierwiastek, to liczba powłok elektronowych w jego atomie.

Zapamiętaj

W grupach 1-2 liczba elektronów walencyjnych równa się numerowi grupy, a w grupach 13-18 jest o 10 mniejsza (hel ma 2).

Na przykład chlor z grupy 17 i okresu 3 ma trzy powłoki i siedem elektronów walencyjnych. Atomy pierwiastków jednej grupy głównej mają zwykle tyle samo elektronów walencyjnych, dlatego mają podobne właściwości. Hel stanowi wyjątek w grupie 18. W okresie od lewej do prawej słabnie charakter metaliczny i zwykle rośnie elektroujemność. Grupy 13-16 to borowce, węglowce, azotowce i tlenowce, a grupa 18 to helowce, czyli gazy szlachetne.

Liczba przed wzorem (współczynnik) mówi, ile jest drobin, a indeks we wzorze cząsteczki mówi, ile atomów pierwiastka jest w jednej cząsteczce. Zapis 4 Cl\ce{4Cl} oznacza więc cztery osobne atomy chloru, a 4 ClX2\ce{4Cl2} cztery cząsteczki chloru.

Wiązania chemiczne i jony

W łączeniu się atomów biorą udział elektrony walencyjne. Atomy dążą zwykle do oktetu, czyli ośmiu elektronów na powłoce zewnętrznej, a wodór do dubletu. Elektroujemność to zdolność atomu do przyciągania elektronów wiązania. Od różnicy elektroujemności atomów zależy rodzaj wiązania:

WiązanieRóżnica elektroujemnościElektrony wiązania
kowalencyjne niespolaryzowaneponiżej 0,4wspólne, pośrodku przy jednakowych atomach
kowalencyjne spolaryzowaneod 0,4 do mniej niż 1,7wspólne, przesunięte
jonowe1,7 i więcejprzekazane, powstają jony

Progi z tabeli to schemat szkolny: granica między wiązaniem spolaryzowanym a jonowym jest umowna. Pewne są przypadki wyraźne, np. jednakowe atomy w BrX2\ce{Br2} albo aktywny metal z niemetalem w KBr\ce{KBr}. W HBr\ce{HBr} wspólna para jest bliżej bromu.

Atom metalu oddaje elektrony walencyjne i staje się kationem, a atom niemetalu przyjmuje elektrony do oktetu i staje się anionem.

Ważne

Tworząc typowe kationy, atomy metali z grup 1 i 2 oraz atom glinu oddają wszystkie elektrony walencyjne, dlatego ładunek kationu równa się liczbie tych elektronów.

Na przykład potas z grupy 1 tworzy kation KX+\ce{K+}, a brom z grupy 17 przyjmuje jeden elektron i tworzy anion BrX−\ce{Br-}. Wzór elektronowy pokazuje elektrony walencyjne kropkami, a strukturalny - wspólne pary kreskami, np. H−Br\ce{H-Br}.

W krysztale związku jonowego nie mogą się przemieszczać, dlatego ciało stałe nie przewodzi prądu; przewodzi go związek stopiony albo rozpuszczony w wodzie, jeśli jest rozpuszczalny. Związki jonowe mają wysokie temperatury topnienia. Substancje o budowie cząsteczkowej to często gazy lub ciecze, zwykle nieprzewodzące prądu.

Wartościowość i tlenki

to liczba wiązań, które tworzy atom pierwiastka. W grupach głównych 1-2 oraz 13-17 wartościowość względem wodoru rośnie od I w grupie 1 do IV w grupie 14, a potem maleje do I w grupie 17. W tych grupach maksymalna wartościowość względem tlenu rośnie od I w grupie 1 do VII w grupie 17. Ten schemat ma wyjątki: fluor ma tylko wartościowość I, a II.

Tlenek to dwupierwiastkowy związek tlenu z innym pierwiastkiem. Gdy pierwiastek ma w różne wartościowości, jego wartościowość w danym tlenku podaje się w nawiasie, np. tlenek miedzi(I) CuX2O\ce{Cu2O} i tlenek miedzi(II) CuO\ce{CuO}. Sód, magnez, wapń i glin mają w tlenkach jedną wartościowość i nazwy bez nawiasu.

Ważne

Wzór tlenku zapisuje się „na krzyż”: wartościowość tlenu trafia do indeksu pierwiastka, a wartościowość pierwiastka do indeksu tlenu; indeksy o wspólnym dzielniku się skraca.

Na przykład azot o wartościowości V tworzy tlenek azotu(V) NX2OX5\ce{N2O5}. Wzór z wartościowości nie zawsze opisuje rzeczywistą cząsteczkę: tlenek fosforu(V) tworzy cząsteczki PX4OX10\ce{P4O10}, choć z wartościowości wynika PX2OX5\ce{P2O5}.

Tlenki różnią się właściwościami i zastosowaniem. Tlenek wapnia (wapno palone) służy do zapraw, a z wodą daje wodorotlenek wapnia (wapno gaszone). Tlenki żelaza to rudy i pigmenty, a tlenek krzemu(IV) jest surowcem do produkcji szkła.

Reakcje chemiczne i ich zapis

W zjawisku fizycznym zmienia się np. stan skupienia, kształt albo rozdrobnienie, a substancja pozostaje ta sama. W reakcji chemicznej powstają nowe substancje o innych właściwościach.

Ważne

Zmiana barwy, wydzielanie gazu, osadu albo ciepła często towarzyszą reakcji, ale same jej nie dowodzą; o reakcji świadczy dopiero powstanie nowej substancji.

Na przykład z wrzącej wody uchodzi gaz, czyli para wodna, a reakcji nie ma.

W równaniu reakcji substraty stoją po lewej stronie strzałki, a produkty po prawej. Współczynniki dobiera się tak, by po obu stronach było tyle samo atomów każdego pierwiastka. Wynika to z prawa zachowania masy: masa substratów równa się masie produktów. Atomy nie powstają i nie znikają, tylko inaczej się łączą. W zapisie jonowym muszą się też zgadzać sumy ładunków (prawo zachowania ładunku).

Reakcje dzieli się według liczby substratów i produktów:

synteza
z kilku substancji powstaje jedna, np. 2 Na+ClX2→2 NaCl\ce{2Na + Cl2 -> 2NaCl},
analizarozkład
z jednej substancji powstaje kilka, np. Cu(OH)X2→TCuO+HX2O\ce{Cu(OH)2 ->[{T}] CuO + H2O},
wymiana
z co najmniej dwóch substratów powstają co najmniej dwa produkty, w których atomy są inaczej połączone, np. PbO+HX2→TPb+HX2O\ce{PbO + H2 ->[{T}] Pb + H2O}.

Reakcja egzotermiczna oddaje ciepło do otoczenia, a endotermiczna je pobiera. Endotermiczny jest np. rozkład węglanu wapnia. przyspiesza reakcję, bo obniża energię aktywacji. Nie zużywa się w sumarycznym przebiegu reakcji, więc jego wzór pisze się nad strzałką, a nie wśród substratów.

Tlen, wodór i korozja

W laboratorium tlen otrzymuje się rozkładem wody utlenionej z katalizatorem albo ogrzewaniem manganianu(VII) potasu (pokaz nauczyciela). Jest bezbarwny i bezwonny, sam się nie pali, ale podtrzymuje palenie. Służy m.in. w medycynie, do spawania i cięcia metali oraz w hutnictwie.

Spalanie to reakcja substancji z tlenem, w której wydziela się energia. Produkt zależy od dostępu tlenu. Przy pełnym dostępie węgiel spala się do tlenku węgla(IV): C+OX2→COX2\ce{C + O2 -> CO2}. Przy małym dostępie powstaje trujący tlenek węgla(II): 2 C+OX2→2 CO\ce{2C + O2 -> 2CO}.

Spalanie węgla przy małym dostępie tlenu

Wodór powstaje w reakcji niektórych metali z kwasem chlorowodorowym (solnym), np. Mg+2 HCl→MgClX2+HX2\ce{Mg + 2HCl -> MgCl2 + H2}, albo przy elektrolizie wody. To najlżejszy gaz, jest palny, a z powietrzem tworzy mieszaninę wybuchową. Produktem jego spalania jest woda. Wodór bywa też paliwem w ogniwach paliwowych.

Z azotem wodór tworzy amoniak w obecności katalizatora, pod wysokim ciśnieniem i w wysokiej temperaturze: NX2+3 HX2⇄2 NHX3\ce{N2 + 3H2 <--> 2NH3}. Ta reakcja zachodzi w obu kierunkach, dlatego w równaniu stoją dwie strzałki.

Korozja żelaza wymaga wody i tlenu, a sól ją przyspiesza. Porowata rdza, czyli uwodniony tlenek żelaza(III), nie chroni metalu, a szczelna warstwa tlenku glinu chroni glin. Żelazo zabezpiecza się farbą, smarem albo powłoką innego metalu, można też użyć stali nierdzewnej.

Powietrze i jego ochrona

Powietrze to mieszanina gazów o zmiennym składzie, a jego składniki zachowują swoje właściwości. Suche powietrze zawiera objętościowo ok. 78% azotu, 21% tlenu, 0,9% argonu i 0,04% tlenku węgla(IV). Składniki rozdziela się, skraplając powietrze i poddając je destylacji.

Gazy szlachetne (hel, neon, argon, krypton, ksenon, radon) są bezbarwne, jednoatomowe i bardzo mało aktywne. Nieliczne związki jednak tworzą: ksenon i krypton łączą się z fluorem. Hel służy m.in. do chłodzenia, a argon wypełnia żarówki.

Tlenek węgla(IV) powstaje przy spalaniu węgla, rozkładzie węglanów i w oddychaniu organizmów, a rośliny zużywają go w fotosyntezie. Rozpuszcza się w wodzie, co wykorzystuje się w napojach gazowanych. Jego nadmiar w atmosferze nasila efekt cieplarniany.

Ozon OX3\ce{O3} w stratosferze pochłania promieniowanie UV. Freony rozkładają ozon, przez co powstała dziura ozonowa. Protokół montrealski w sprawie substancji zubożających warstwę ozonową z 1987 r. ograniczył produkcję freonów, a potem jej zakazał. Warstwa ozonowa powoli się odbudowuje.

mają źródła naturalne, np. wulkany i pożary, oraz związane z działalnością człowieka: spalanie paliw w elektrowniach i piecach, transport i przemysł. Najważniejsze zanieczyszczenia to pyły, sadza, tlenek węgla(II) oraz tlenki siarki i azotu. Ograniczają je odpylanie i odsiarczanie spalin, katalizatory w samochodach i czystsze ogrzewanie.

Woda i roztwory

Cząsteczka wody jest kątowa, a wiązania tlen-wodór są w niej spolaryzowane. Dlatego cała cząsteczka jest dipolem: ma biegun dodatni i ujemny. Woda dobrze rozpuszcza wiele związków jonowych i polarnych, a nie rozpuszcza tłuszczów.

Substancja z wodą może utworzyć np. takie mieszaniny:

MieszaninaCząstkiZachowanie
roztwór właściwyniewidoczne gołym okiemnie opadają, przechodzą przez sączek
koloidniewidoczne gołym okiemnie opadają, rozpraszają światło
zawiesinamogą być widoczne gołym okiemopadają, zostają na sączku

zależy od jej pochodzenia. Woda morska zawiera dużo soli, głównie chlorku sodu. Wody mineralne zawierają rozpuszczone sole, m.in. jony NaX+\ce{Na+}, ClX−\ce{Cl-} i SOX4X2−\ce{SO4^2-}. Wody rzek i jezior przed piciem wymagają uzdatnienia. Wodę wodociągową uzdatnia się m.in. przez filtrowanie i dezynfekcję, a jony wapnia i magnezu nadają jej twardość.

to największa masa substancji, jaką w danej temperaturze można rozpuścić w 100 g rozpuszczalnika, np. wody. Powstaje wtedy roztwór nasycony, a roztwór, który w tych warunkach rozpuści jeszcze więcej substancji, jest nienasycony.

Ze wzrostem temperatury rozpuszczalność większości ciał stałych rośnie, dla chlorku sodu prawie się nie zmienia, a dla wodorotlenku wapnia maleje. Przy stałym ciśnieniu gazy w cieplejszej wodzie rozpuszczają się gorzej, dlatego ciepły napój gazowany szybciej traci gaz. Takie zależności odczytuje się z tabeli albo wykresu rozpuszczalności.

Szybkość rozpuszczania ciała stałego w wodzie zwykle zwiększają rozdrobnienie, mieszanie i ogrzewanie, ale rozdrobnienie i mieszanie nie zmieniają rozpuszczalności.

W skrócie

  • 01Każda przemiana stanu skupienia ma przemianę odwrotną.
  • 01Metodę rozdzielania mieszaniny dobiera się do różnicy właściwości jej składników.
  • 02Liczba atomowa to liczba protonów, a liczba masowa to suma protonów i neutronów; izotopy jednego pierwiastka mają różną liczbę neutronów.
  • 02Numer okresu to liczba powłok, a numer grupy wskazuje liczbę elektronów walencyjnych.
  • 03Wiązanie kowalencyjne tworzą wspólne pary elektronowe, a jonowe to przyciąganie kationów i anionów powstałych po przekazaniu elektronów.
  • 03Związek jonowy przewodzi prąd, gdy jego jony mogą się poruszać: po stopieniu albo w roztworze wodnym.
  • 04W grupach 1-2 i 13-17 wartościowość względem wodoru rośnie do IV w grupie 14 i potem maleje, a maksymalna względem tlenu rośnie od I do VII (wyjątki: fluor i tlen).
  • 04W nazwie tlenku podaje się w nawiasie wartościowość pierwiastka, który ma w tlenkach różne wartościowości.
  • 05W reakcji chemicznej powstaje nowa substancja, a w równaniu reakcji liczba atomów każdego pierwiastka jest po obu stronach taka sama.
  • 05Synteza daje z kilku substancji jedną, analiza z jednej kilka, a wymiana z co najmniej dwóch substratów daje co najmniej dwa produkty.
  • 06Tlen nie pali się, ale podtrzymuje palenie; przy małym dostępie tlenu węgiel spala się do trującego tlenku węgla(II).
  • 06Wodór jest najlżejszym i palnym gazem, a rdzewienie żelaza wymaga jednocześnie wody i tlenu.
  • 07Składniki powietrza rozdziela się przez skroplenie i destylację; gazy szlachetne są bardzo mało aktywne, choć ksenon i krypton łączą się z fluorem.
  • 07Ozon w stratosferze pochłania promieniowanie UV, a freony, które go rozkładają, objął zakaz produkcji.
  • 08Cząsteczka wody jest dipolem, dlatego woda dobrze rozpuszcza wiele związków jonowych i polarnych.
  • 08Rozpuszczalność zależy od rodzaju substancji i temperatury (dla gazów także od ciśnienia), a rozdrobnienie i mieszanie zmieniają tylko szybkość rozpuszczania.

Pojęcia z fiszek

Quizy w tym zestawie

50 pytań w 5 etapach

  1. Etap 1: Substancje i mieszaniny

    Etap 1 · 8 fiszek · 10 pytań

  2. Etap 2: Atom i układ okresowy

    Etap 2 · 12 fiszek · 10 pytań

  3. Etap 3: Wiązania, jony i tlenki

    Etap 3 · 9 fiszek · 10 pytań

  4. Etap 4: Reakcje chemiczne i tlen

    Etap 4 · 7 fiszek · 10 pytań

  5. Etap 5: Powietrze, woda i roztwory

    Etap 5 · 4 fiszki · 10 pytań

  6. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Zobacz wszystkie fiszki z chemii

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.