Chemia w klasie 7 - substancje, reakcje, powietrze i woda

1.Właściwości fizyczne i chemiczne substancji

Właściwości fizyczne opisują m.in. stan skupienia, barwę, zapach, przewodnictwo i rozpuszczalność. Właściwości chemiczne określają zachowanie substancji w reakcjach, np. palność, podtrzymywanie spalania lub reagowanie z kwasami.

2.Znaki ostrzegawcze

Informują o zagrożeniach, np. toksyczności, łatwopalności, działaniu żrącym lub ryzyku porażenia prądem. Pomagają ustalić, jak bezpiecznie postępować z produktem lub w danym miejscu.

3.Ekstrakcja

To przechodzenie substancji z jednego materiału do rozpuszczalnika.

4.Metale a niemetale

Metale zwykle dobrze przewodzą prąd i ciepło, mają połysk i są kowalne. Niemetale najczęściej słabo przewodzą prąd i nie mają metalicznego połysku.

5.Informacje w układzie okresowym pierwiastków

Można odczytać nazwę i symbol pierwiastka, jego liczbę atomową i masę atomową oraz ustalić grupę i okres, do których należy.

6.Topnienie a rozpuszczanie

Topnienie to zmiana stanu skupienia z ciała stałego w ciecz. Rozpuszczanie zachodzi z udziałem innej substancji, czyli rozpuszczalnika.

7.Emulsja i rola emulgatora

Emulsja jest mieszaniną dwóch cieczy, które zwykle się nie mieszają. Emulgator pomaga utrzymać taką mieszaninę.

8.Ruch cząsteczek w trzech stanach skupienia

W ciele stałym cząsteczki drgają w ustalonych położeniach, w cieczy mogą się przemieszczać, a w gazie poruszają się swobodnie. Stany skupienia różnią się też ułożeniem cząsteczek i odległościami między nimi.

9.Sublimacja i suszenie prania na mrozie

Sublimacja to bezpośrednie przejście ciała stałego w gaz. Podczas suszenia mokrego prania na mrozie woda najpierw zamarza, a następnie lód przechodzi bezpośrednio w parę wodną.

10.Drobiny budujące atom i ich znaczenie

Atom składa się z protonów, neutronów i elektronów. Elektrony uczestniczą w tworzeniu wiązań chemicznych, a przemianom jąder atomowych może towarzyszyć promieniowanie, które bywa użyteczne lub szkodliwe.

11.Jak ustalić liczbę protonów, elektronów i neutronów w atomie?

Liczba protonów jest równa liczbie atomowej. W atomie obojętnym liczba elektronów jest równa liczbie protonów. Liczbę neutronów oblicza się, odejmując liczbę atomową od liczby masowej.

12.Jony - powstawanie i występowanie

Jony to atomy lub grupy atomów mające ładunek elektryczny wskutek oddania lub przyjęcia elektronów. Występują m.in. w wodzie mineralnej, roztworach soli i płynach organizmu.

13.Powłoki elektronowe i wiązania chemiczne

Powłoki elektronowe to obszary wokół jądra, w których znajdują się elektrony. Elektrony powłoki zewnętrznej decydują o tworzeniu wiązań, czyli oddziaływań łączących atomy lub jony w trwałe układy.

14.Dlaczego gazy szlachetne są mało reaktywne?

Mają zapełnioną zewnętrzną powłokę elektronową. Dlatego zwykle nie tworzą związków chemicznych, choć istnieją wyjątki, np. niektóre związki ksenonu.

15.Dlaczego niektóre pierwiastki tworzą cząsteczki dwuatomowe?

Połączenie dwóch atomów pozwala im uzyskać korzystniejszy układ elektronów. W postaci cząsteczek dwuatomowych występują m.in. tlen, wodór, azot, fluor, chlor, brom i jod.

16.Maria Skłodowska-Curie - nagrody Nobla, znaczenie badań i przyczyna śmierci

W 1903 r. otrzymała Nobla z fizyki za badania nad promieniotwórczością, a w 1911 r. z chemii za odkrycie polonu i radu. Badania przyczyniły się do rozwoju diagnostyki i leczenia nowotworów. Długotrwałe narażenie na promieniowanie wiązało się z niedokrwistością aplastyczną, na którą zmarła.

17.Twarda woda a ciężka woda

Twarda woda zawiera dużo jonów wapnia i magnezu, przez co utrudnia pienienie mydła. Ciężka woda, $\ce{D2O}$, to inna substancja, badana przez Niemców podczas II wojny światowej jako możliwy składnik reaktora jądrowego.

18.Punkt potrójny

To określona temperatura i ciśnienie, przy których dana substancja występuje jednocześnie jako ciało stałe, ciecz i gaz.

19.Powstawanie podziemnych złóż soli

Podczas wysychania dawnych mórz i słonych jezior sól osadzała się na dnie. Z czasem jej warstwy zostały przykryte innymi skałami i znalazły się pod ziemią.

20.Zjawisko fizyczne a reakcja chemiczna

Podczas zjawiska fizycznego nie powstają nowe substancje. W reakcji chemicznej powstają nowe substancje; związki chemiczne tworzą się przez łączenie atomów różnych pierwiastków w określonych proporcjach za pomocą wiązań.

21.Rola kwasu solnego w żołądku

Kwas solny pomaga niszczyć drobnoustroje i stwarza warunki do trawienia białek. Reaguje też z niektórymi substancjami o właściwościach zasadowych, neutralizując je.

22.Synteza, analiza i wymiana

W syntezie z kilku substratów powstaje jeden produkt. W analizie jeden substrat rozpada się na kilka produktów. W wymianie atomy lub grupy atomów zamieniają się miejscami.

23.Katalizator

To substancja przyspieszająca reakcję chemiczną, która nie zużywa się trwale podczas jej przebiegu. Katalizatory wykorzystuje się m.in. do usuwania szkodliwych składników spalin samochodowych.

24.Reakcja egzotermiczna a endotermiczna

Reakcja egzotermiczna wydziela energię do otoczenia i może powodować wzrost jego temperatury. Reakcja endotermiczna pobiera energię z otoczenia i może powodować spadek jego temperatury.

25.Obliczanie masy cząsteczkowej

Należy pomnożyć masę atomową każdego pierwiastka przez liczbę jego atomów we wzorze, a następnie dodać otrzymane wartości. Masę cząsteczkową wyraża się w jednostkach masy atomowej.

26.Informacje zawarte w równaniu reakcji chemicznej

Równanie wskazuje substraty i produkty reakcji. Współczynniki określają proporcje liczby cząsteczek lub moli reagujących substancji.

27.Tlen - otrzymywanie i właściwości

Tlen można otrzymać przez rozkład nadtlenku wodoru; powstaje także podczas fotosyntezy. Jest bezbarwnym, bezwonnym gazem, słabo rozpuszczalnym w wodzie. Podtrzymuje spalanie, ale sam się nie pali.

28.Znaczenie wybranych tlenków

Tlenek węgla(IV) jest potrzebny do fotosyntezy, a tlenek krzemu(IV) służy do produkcji szkła. Tlenek węgla(II) jest silnie trujący, a tlenek siarki(IV) zanieczyszcza powietrze i przyczynia się do kwaśnych opadów.

29.Burze a dziura ozonowa

Podczas wyładowań atmosferycznych może powstawać tlenek azotu(II), uczestniczący w reakcjach w atmosferze. Dziura ozonowa powstaje głównie wskutek działania związków zawierających chlor i brom, a nie bezpośrednio wskutek burz.

30.Rdzewienie żelaza i ochrona przed nim

Rdzewienie to reakcja żelaza z tlenem w obecności wody, prowadząca do powstania rdzy. Zapobiega się mu przez malowanie, smarowanie lub pokrywanie żelaza warstwą ochronną, np. cynku.

31.Spalanie całkowite i niecałkowite węgla

Przy odpowiednim dopływie tlenu zachodzi spalanie całkowite: $\ce{C + O2 -> CO2}$. Niedobór tlenu może prowadzić do spalania niecałkowitego i powstawania trującego tlenku węgla(II): $\ce{2C + O2 -> 2CO}$.

32.Źródła zanieczyszczeń powietrza i ich ograniczanie

Główne źródła to spalanie paliw, transport, przemysł i spalanie śmieci. Emisję ogranicza się przez korzystanie z czystszych źródeł energii i komunikacji publicznej oraz niepalenie śmieci.

33.Wodór - otrzymywanie i właściwości

Wodór można otrzymać w reakcji niektórych metali z kwasami. Jest bezbarwnym, bezwonnym i bardzo lekkim gazem, słabo rozpuszczalnym w wodzie. Jest palny, a z tlenem może tworzyć mieszaninę wybuchową.

34.Kiedy woda może być niebezpieczna dla człowieka?

Woda jest niezbędna do życia, ale może być niebezpieczna podczas utonięcia lub po wypiciu nadmiernej ilości w krótkim czasie.

35.Polarność wody

Polarność oznacza nierównomierne rozmieszczenie ładunku elektrycznego w cząsteczce wody. Dzięki temu woda dobrze rozpuszcza wiele substancji jonowych i polarnych.

36.Czynniki wpływające na rozpuszczalność w wodzie

Rozpuszczalność zależy od rodzaju substancji i temperatury, a dla gazów także od ciśnienia. W cieplejszej wodzie zwykle rozpuszcza się więcej cukru, natomiast w chłodniejszej zwykle rozpuszcza się więcej gazu.

37.Jak ryby pobierają tlen?

Ryby pobierają tlen rozpuszczony w wodzie za pomocą skrzeli. Woda przepływa przez skrzela, a tlen przenika do krwi.

38.Ochładzanie nasyconego roztworu soli

Jeżeli po ochłodzeniu rozpuszczalność soli maleje, część rozpuszczonej soli może wykrystalizować. Dla chlorku sodu zmiana rozpuszczalności wraz z temperaturą jest niewielka.

39.Jak obliczyć masę jonu w porcji wody mineralnej?

Zawartość jonu w miligramach na litr należy pomnożyć przez objętość porcji wyrażoną w litrach. Otrzymaną masę w miligramach dzieli się przez tysiąc, aby uzyskać gramy. Każdy jon oblicza się osobno.

40.Odczytywanie wykresu rozpuszczalności

Wykres pokazuje, ile gramów substancji rozpuszcza się w stu gramach wody w określonej temperaturze. Pozwala porównać rozpuszczalność w różnych temperaturach i ustalić ilość substancji, która może wykrystalizować przy ochładzaniu.