Ilustracja do zestawu: Olimpiada Chemiczna Juniorów - kwasy, wodorotlenki, sole i amoniak

Chemia

Olimpiada Chemiczna Juniorów - kwasy, wodorotlenki, sole i amoniak

Szkoła podstawowa
40 fiszek50 pytań w 5 etapachnotatka

Powtórka działów o wodorotlenkach, kwasach i solach: wzory i nazwy, otrzymywanie, dysocjacja elektrolityczna, wskaźniki i skala pH, zobojętnianie i reakcje strąceniowe. Zestaw obejmuje też reakcje amoniaku z wodą i kwasami, reakcje kationu amonu z zasadami oraz reakcje kwasów z solami.

Podcast

Ładuję…

1.Wodorotlenek - budowa

Związek zbudowany z kationów metalu i anionów wodorotlenkowych OHX−\ce{OH-}. Liczba grup wodorotlenkowych we wzorze równa się wartościowości metalu, np. wodorotlenek sodu NaOH\ce{NaOH}, wodorotlenek potasu KOH\ce{KOH}.

2.Wodorotlenek rozpuszczalny a trudno rozpuszczalny

Wodorotlenek sodu i wodorotlenek potasu dobrze rozpuszczają się w wodzie, a wodorotlenek wapnia Ca(OH)X2\ce{Ca(OH)2} słabo. Wodorotlenek glinu Al(OH)X3\ce{Al(OH)3} i wodorotlenek miedzi(II) Cu(OH)X2\ce{Cu(OH)2} są trudno rozpuszczalne i powstają jako osady.

3.Otrzymywanie wodorotlenku rozpuszczalnego

Aktywny metal albo jego tlenek reaguje z wodą: 2 Na+2 HX2O→2 NaOH+HX2\ce{2Na + 2H2O -> 2NaOH + H2}, NaX2O+HX2O→2 NaOH\ce{Na2O + H2O -> 2NaOH}, CaO+HX2O→Ca(OH)X2\ce{CaO + H2O -> Ca(OH)2}. Tak otrzymuje się m.in. wodorotlenek sodu i wodorotlenek wapnia.

4.Otrzymywanie wodorotlenku trudno rozpuszczalnego

Do roztworu soli metalu dodaje się roztwór wodorotlenku sodu i wytrąca się osad: CuSOX4+2 NaOH→Cu(OH)X2↓+NaX2SOX4\ce{CuSO4 + 2NaOH -> Cu(OH)2 v + Na2SO4}. Wodorotlenek miedzi(II) to niebieski osad.

5.Wodorotlenek sodu i wapnia - zastosowania

Wodorotlenek sodu jest żrący; służy do produkcji mydła i do udrażniania rur. Wodorotlenek wapnia (wapno gaszone) jest składnikiem zaprawy murarskiej, a jego klarowny roztwór wodny to woda wapienna.

6.Kwasy beztlenowe

Kwasy, których reszta kwasowa nie zawiera tlenu: kwas chlorowodorowy (solny) HCl\ce{HCl} i kwas siarkowodorowy HX2S\ce{H2S}. Powstają po rozpuszczeniu w wodzie chlorowodoru i siarkowodoru. Kwas solny jest składnikiem soku żołądkowego.

7.Kwasy tlenowe

Kwasy z tlenem w reszcie kwasowej: azotowy(V) HNOX3\ce{HNO3}, siarkowy(IV) HX2SOX3\ce{H2SO3}, siarkowy(VI) HX2SOX4\ce{H2SO4}, węglowy HX2COX3\ce{H2CO3}, fosforowy(V) HX3POX4\ce{H3PO4}. Wartościowość w nazwie podaje się, gdy niemetal tworzy więcej niż jeden kwas tlenowy.

8.Otrzymywanie kwasów tlenowych

Niektóre tlenki niemetali reagują z wodą, tworząc kwasy tlenowe: SOX3+HX2O→HX2SOX4\ce{SO3 + H2O -> H2SO4}, PX4OX10+6 HX2O→4 HX3POX4\ce{P4O10 + 6H2O -> 4H3PO4}. Nietrwały kwas węglowy powstaje w reakcji odwracalnej: COX2+HX2O⇄HX2COX3\ce{CO2 + H2O <--> H2CO3}.

9.Chlorowodór

Bezbarwny gaz o ostrym, duszącym zapachu, bardzo dobrze rozpuszczalny w wodzie. Powstaje z wodoru i chloru: HX2+ClX2→2 HCl\ce{H2 + Cl2 -> 2HCl}, a jego roztwór wodny to kwas chlorowodorowy (solny).

10.Siarkowodór

Bezbarwny, silnie trujący gaz o zapachu zgniłych jaj, rozpuszczalny w wodzie. Jego roztwór wodny to kwas siarkowodorowy, który jest kwasem słabym.

11.Rozcieńczanie kwasu siarkowego(VI)

Stężony kwas wlewa się powoli do wody, nigdy wody do kwasu, bo mieszaniu towarzyszy silne ogrzewanie i ciecz może się rozprysnąć. Kwas siarkowy(VI) służy m.in. do produkcji nawozów i w akumulatorach.

12.Dysocjacja elektrolityczna

Rozpad związku na jony pod wpływem wody. Kwasy odszczepiają kationy wodoru, np. HX2SOX4→2 HX++SOX4X2−\ce{H2SO4 -> 2H+ + SO4^2-}, a wodorotlenki - aniony wodorotlenkowe, np. Ca(OH)X2→CaX2++2 OHX−\ce{Ca(OH)2 -> Ca^2+ + 2OH-}.

13.Elektrolit a nieelektrolit

Elektrolit to substancja, której roztwór wodny przewodzi prąd, bo zawiera jony: kwasy, zasady i sole. Nieelektrolit w wodzie nie dysocjuje, więc jego roztwór prądu nie przewodzi, np. cukier, etanol.

14.Dysocjacja stopniowa

Słabe kwasy z dwoma atomami wodoru odszczepiają kationy wodoru po jednym, etapami: HX2COX3⇄HX++HCOX3X−\ce{H2CO3 <--> H+ + HCO3-}, potem HCOX3X−⇄HX++COX3X2−\ce{HCO3- <--> H+ + CO3^2-}. Tak samo kwas siarkowodorowy: HX2S\ce{H2S} przez HSX−\ce{HS-} do SX2−\ce{S^2-}.

15.Zasada a wodorotlenek

Zasada to substancja, która w roztworze zwiększa stężenie jonów OHX−\ce{OH-} i zmniejsza stężenie jonów HX+\ce{H+}. Wodorotlenek trudno rozpuszczalny zasady nie tworzy, a amoniak jest zasadą, choć nie jest wodorotlenkiem.

16.Fenoloftaleina

Wskaźnik bezbarwny w roztworach o odczynie kwasowym i obojętnym, a w zasadowym różowy do malinowego. Zabarwia się dopiero od pH ok. 8,2, więc w bardzo słabo zasadowym roztworze zostaje bezbarwny. Służy do wykrywania zasad; kwasu od wody nią nie odróżnisz.

17.Oranż metylowy

W szkolnym schemacie oranż metylowy jest czerwony w roztworze o odczynie kwasowym, pomarańczowy w obojętnym i żółty w zasadowym. Dokładniej: jest czerwony poniżej pH ok. 3,1 i żółty powyżej pH ok. 4,4, dlatego w wodzie i w bardzo słabo kwasowym roztworze bywa już żółty. Czerwienieje w roztworach kwasów, dlatego dobrze wykrywa kwasy.

18.Uniwersalny papierek wskaźnikowy

Pasek bibuły nasączony mieszaniną wskaźników, który zmienia barwę zależnie od odczynu. Jego barwę porównuje się ze skalą barwną na opakowaniu i odczytuje przybliżone pH roztworu.

19.Odczyn roztworu a skala pH

Roztwór ma odczyn kwasowy, gdy przeważają jony HX+\ce{H+} (pH poniżej 7), obojętny, gdy jonów HX+\ce{H+} i OHX−\ce{OH-} jest tyle samo (pH równe 7), a zasadowy, gdy przeważają jony OHX−\ce{OH-} (pH powyżej 7).

20.Kwaśne opady

Opady o pH niższym niż naturalne pH deszczu (ok. 5,6). Powstają, gdy tlenek siarki(IV) i tlenki azotu ze spalania paliw reagują z wodą w powietrzu. Zakwaszają gleby i wody, niszczą lasy i budowle z wapienia; ograniczają je odsiarczanie spalin i katalizatory w samochodach.

21.Reakcja zobojętniania

Reakcja kwasu z wodorotlenkiem, w której powstają sól i woda, np. HCl+NaOH→NaCl+HX2O\ce{HCl + NaOH -> NaCl + H2O}. W tej reakcji zapis jonowy skrócony to HX++OHX−→HX2O\ce{H+ + OH- -> H2O}, bo jony sodu i aniony chlorkowe nie biorą w niej udziału.

22.Sól - budowa i nazwa

Sól składa się z kationów metalu lub amonu i anionów reszty kwasowej; suma ładunków wynosi zero. Nazwę tworzy się z nazwy reszty i metalu albo amonu; wartościowość metalu dopisuje się, gdy może on mieć różne wartościowości.

23.Sole kwasów beztlenowych

Chlorki to sole kwasu chlorowodorowego z anionem ClX−\ce{Cl-}, np. chlorek sodu NaCl\ce{NaCl}. Siarczki to sole kwasu siarkowodorowego z anionem SX2−\ce{S^2-}, np. siarczek sodu NaX2S\ce{Na2S}.

24.Siarczany(IV) a siarczany(VI)

Siarczany(IV) to sole kwasu siarkowego(IV) z anionem SOX3X2−\ce{SO3^2-}, np. siarczan(IV) sodu NaX2SOX3\ce{Na2SO3}. Siarczany(VI) to sole kwasu siarkowego(VI) z anionem SOX4X2−\ce{SO4^2-}, np. siarczan(VI) miedzi(II) CuSOX4\ce{CuSO4}.

25.Sole kwasów tlenowych azotu, węgla i fosforu

Azotany(V) mają anion NOX3X−\ce{NO3-}, węglany - anion COX3X2−\ce{CO3^2-}, a fosforany(V), czyli ortofosforany(V) - anion POX4X3−\ce{PO4^3-}, np. fosforan(V) wapnia CaX3(POX4)X2\ce{Ca3(PO4)2}.

26.Otrzymywanie soli: kwas i tlenek metalu

Kwas reaguje z tlenkiem metalu o charakterze zasadowym (tlenkiem zasadowym) i powstają sól oraz woda, np. CuO+HX2SOX4→CuSOX4+HX2O\ce{CuO + H2SO4 -> CuSO4 + H2O}. Czarny tlenek miedzi(II) znika, a roztwór barwi się na niebiesko.

27.Otrzymywanie soli: kwas i metal

Aktywny metal, np. magnez, wypiera wodór z rozcieńczonego kwasu i powstają sól oraz wodór: Mg+2 HCl→MgClX2+HX2↑\ce{Mg + 2HCl -> MgCl2 + H2 ^}. O przebiegu reakcji świadczą pęcherzyki wydzielającego się gazu.

28.Otrzymywanie soli: wodorotlenek i tlenek niemetalu

Wodorotlenek reaguje z tlenkiem niemetalu o charakterze kwasowym (tlenkiem kwasowym) i powstają sól oraz woda: 2 NaOH+COX2→NaX2COX3+HX2O\ce{2NaOH + CO2 -> Na2CO3 + H2O}. Woda wapienna z tlenkiem węgla(IV) mętnieje, bo strąca się węglan wapnia: Ca(OH)X2+COX2→CaCOX3↓+HX2O\ce{Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 v + H2O}.

29.Dysocjacja soli

Rozpuszczalna sól rozpada się w wodzie na kationy metalu lub amonu i aniony reszty kwasowej, np. AlX2(SOX4)X3→2 AlX3++3 SOX4X2−\ce{Al2(SO4)3 -> 2Al^3+ + 3SO4^2-}. Ładunki dodatnie i ujemne się równoważą: 2⋅3=3⋅22 \cdot 3 = 3 \cdot 2.

30.Reakcja strąceniowa

Reakcja, w której po zmieszaniu roztworów powstaje osad substancji trudno rozpuszczalnej: AgNOX3+NaCl→AgCl↓+NaNOX3\ce{AgNO3 + NaCl -> AgCl v + NaNO3}, jonowo AgX++ClX−→AgCl↓\ce{Ag+ + Cl- -> AgCl v} (biały osad chlorku srebra). Wynik przewiduje się z tablicy rozpuszczalności.

31.Zastosowania chlorku sodu i węglanów

Chlorek sodu to przyprawa i środek do konserwowania żywności oraz posypywania dróg zimą. Węglan wapnia tworzy wapień, kredę i marmur, a węglan sodu służy do produkcji szkła.

32.Sole jako nawozy i gips

Niektóre azotany(V), np. azotan(V) potasu KNOX3\ce{KNO3} i azotan(V) amonu, oraz fosforany(V) służą jako nawozy, bo dostarczają roślinom azotu albo fosforu. Gips to uwodniony siarczan(VI) wapnia CaSOX4 ⋅ 2 HX2O\ce{CaSO4 * 2H2O}.

33.Reakcja kwasu z solą - kiedy zachodzi

Kwas reaguje z solą, gdy powstaje gaz, osad albo słabszy kwas, np. BaClX2+HX2SOX4→BaSOX4↓+2 HCl\ce{BaCl2 + H2SO4 -> BaSO4 v + 2HCl}. Mocne kwasy, które w roztworze dysocjują niemal całkowicie: chlorowodorowy, azotowy(V), siarkowy(VI); słabe, dysocjujące tylko częściowo: węglowy, siarkowodorowy.

34.Reakcja kwasu z węglanem

Kwas wypiera z węglanu nietrwały kwas węglowy, który rozkłada się na wodę i tlenek węgla(IV): CaCOX3+2 HCl→CaClX2+HX2O+COX2↑\ce{CaCO3 + 2HCl -> CaCl2 + H2O + CO2 ^}. Jonowo nierozpuszczalny węglan wapnia zostaje w całości: CaCOX3+2 HX+→CaX2++HX2O+COX2↑\ce{CaCO3 + 2H+ -> Ca^2+ + H2O + CO2 ^}.

35.Reakcja kwasu z siarczanem(IV) i siarczkiem

Mocny kwas wypiera z siarczanu(IV) nietrwały kwas siarkowy(IV), który rozpada się na wodę i tlenek siarki(IV): NaX2SOX3+2 HCl→2 NaCl+HX2O+SOX2↑\ce{Na2SO3 + 2HCl -> 2NaCl + H2O + SO2 ^}. Z siarczku wydziela się silnie trujący siarkowodór o zapachu zgniłych jaj: FeS+2 HCl→FeClX2+HX2S↑\ce{FeS + 2HCl -> FeCl2 + H2S ^}.

36.Amoniak - właściwości i zastosowania

Bezbarwny gaz o ostrym, duszącym zapachu, lżejszy od powietrza i bardzo dobrze rozpuszczalny w wodzie. Służy do produkcji nawozów azotowych i kwasu azotowego(V) oraz w chłodnictwie.

37.Woda amoniakalna

Roztwór amoniaku w wodzie. Część cząsteczek reaguje z wodą: NHX3+HX2O⇄NHX4X++OHX−\ce{NH3 + H2O <--> NH4+ + OH-}, więc roztwór ma odczyn zasadowy. Zapisuje się go jako NHX3 ⋅ HX2O\ce{NH3 * H2O}, nie jako NHX4OH\ce{NH4OH}.

38.Kation amonu

Kation NHX4X+\ce{NH4+} powstaje, gdy cząsteczka amoniaku przyłącza kation wodoru: NHX3+HX+→NHX4X+\ce{NH3 + H+ -> NH4+}. W solach amonowych zajmuje miejsce kationu metalu i jest jednowartościowy, jak kation sodu.

39.Amoniak a kwasy

Amoniak reaguje z kwasami i daje sole amonowe: z chlorowodorem chlorek amonu, NHX3+HCl→NHX4Cl\ce{NH3 + HCl -> NH4Cl} (z gazowym chlorowodorem biały dym), z kwasem azotowym(V) azotan(V) amonu, NHX3+HNOX3→NHX4NOX3\ce{NH3 + HNO3 -> NH4NO3}, a z kwasem siarkowym(VI) siarczan(VI) amonu, 2 NHX3+HX2SOX4→(NHX4)X2SOX4\ce{2NH3 + H2SO4 -> (NH4)2SO4}. Jonowo: NHX3+HX+→NHX4X+\ce{NH3 + H+ -> NH4+}.

40.Sole amonowe z zasadami

Po ogrzaniu soli amonowej z zasadą wydziela się amoniak: NHX4Cl+NaOH→NaCl+NHX3↑+HX2O\ce{NH4Cl + NaOH -> NaCl + NH3 ^ + H2O}, jonowo NHX4X++OHX−→NHX3↑+HX2O\ce{NH4+ + OH- -> NH3 ^ + H2O}. Gazu się nie wącha; jego zasadowy odczyn wykrywa się zwilżonym papierkiem wskaźnikowym.

Notatka

Wodorotlenki: budowa, rozpuszczalność i otrzymywanie

składa się z kationów metalu i anionów wodorotlenkowych OHX−\ce{OH-}. Liczba grup OH\ce{OH} we wzorze równa się wartościowości metalu. Gdy grup jest więcej niż jedna, bierze się je w nawias, np. dwuwartościowy magnez tworzy Mg(OH)X2\ce{Mg(OH)2}.

Od rozpuszczalności w wodzie zależy, jak wodorotlenek się otrzymuje:

rozpuszczalne
wodorotlenek sodu NaOH\ce{NaOH} i wodorotlenek potasu KOH\ce{KOH}; wodorotlenek wapnia Ca(OH)X2\ce{Ca(OH)2} rozpuszcza się słabo,
trudno rozpuszczalne
wodorotlenek glinu Al(OH)X3\ce{Al(OH)3} i wodorotlenek miedzi(II) Cu(OH)X2\ce{Cu(OH)2}; w reakcjach wytrącają się jako osady.

Wodorotlenek rozpuszczalny powstaje, gdy aktywny metal albo jego tlenek reaguje z wodą. W reakcji metalu wydziela się też wodór, np. 2 K+2 HX2O→2 KOH+HX2\ce{2K + 2H2O -> 2KOH + H2}, a tlenek daje sam wodorotlenek, np. KX2O+HX2O→2 KOH\ce{K2O + H2O -> 2KOH}. Tym sposobem otrzymuje się też słabo rozpuszczalny wodorotlenek wapnia.

Wodorotlenek trudno rozpuszczalny otrzymuje się z roztworu soli metalu i roztworu wodorotlenku sodu. Wytrąca się wtedy osad, np. AlClX3+3 NaOH→Al(OH)X3↓+3 NaCl\ce{AlCl3 + 3NaOH -> Al(OH)3 v + 3NaCl}. Wodorotlenek miedzi(II) tworzy w takiej reakcji niebieski osad.

Żrący wodorotlenek sodu wykorzystuje się przy wyrobie mydła i do udrażniania rur. Wodorotlenek wapnia, czyli wapno gaszone, jest składnikiem zaprawy murarskiej. Jego klarowny roztwór wodny to woda wapienna.

Kwasy beztlenowe i tlenowe

Kwasy dzielą się według tego, czy ich reszta kwasowa zawiera tlen:

kwasy beztlenowe
kwas chlorowodorowy (solny) HCl\ce{HCl} i kwas siarkowodorowy HX2S\ce{H2S},
kwasy tlenowe
kwas azotowy(V) HNOX3\ce{HNO3}, siarkowy(IV) HX2SOX3\ce{H2SO3}, siarkowy(VI) HX2SOX4\ce{H2SO4}, węglowy HX2COX3\ce{H2CO3} i fosforowy(V) HX3POX4\ce{H3PO4}.

Kwas beztlenowy powstaje, gdy gazowy związek niemetalu z wodorem rozpuszcza się w wodzie. otrzymuje się z wodoru i chloru, a jego roztwór wodny to kwas solny. Niektóre tlenki niemetali reagują z wodą i tworzą kwasy tlenowe. Kwas węglowy jest nietrwały i rozkłada się z powrotem na wodę i tlenek węgla(IV).

Zapamiętaj

Niemetal ma w kwasie tlenowym tę samą wartościowość co w tlenku, z którego kwas powstał, np. fosfor w tlenku fosforu(V) i w kwasie fosforowym(V).

Wartościowość niemetalu podaje się w nazwie kwasu tylko wtedy, gdy niemetal tworzy więcej niż jeden kwas tlenowy. Dlatego siarka ma dwa kwasy z cyframi w nawiasie, a nazwa kwasu węglowego jej nie zawiera.

Oba gazy, z których powstają omawiane kwasy beztlenowe, są bezbarwne:

chlorowodór
ma ostry, duszący zapach i bardzo dobrze rozpuszcza się w wodzie,
siarkowodór
silnie trujący, o zapachu zgniłych jaj; jego roztwór wodny to kwas słaby.

Stężony kwas siarkowy(VI) rozcieńcza się, wlewając go powoli do wody. Mieszaniu towarzyszy silne ogrzewanie, więc woda wlana do kwasu mogłaby się rozprysnąć razem z nim. Kwas siarkowy(VI) służy m.in. do produkcji nawozów i w akumulatorach, a kwas solny jest składnikiem soku żołądkowego.

Dysocjacja elektrolityczna, elektrolity i zasady

to rozpad związku na jony pod wpływem wody. Kwas odszczepia kationy wodoru, a reszta kwasowa zostaje w całości jako anion, np. HCl→HX++ClX−\ce{HCl -> H+ + Cl-}. Wodorotlenek rozpada się na kation metalu i aniony wodorotlenkowe, np. KOH→KX++OHX−\ce{KOH -> K+ + OH-}.

Elektrolit to substancja, której roztwór wodny przewodzi prąd, bo zawiera jony; elektrolitami są kwasy, zasady i sole. Nieelektrolit w wodzie nie dysocjuje, dlatego jego roztwór prądu nie przewodzi.

Kwasy mocne dysocjują w rozcieńczonym roztworze niemal całkowicie, a słabe tylko częściowo. Kwas węglowy i kwas siarkowodorowy to słabe kwasy z dwoma atomami wodoru w cząsteczce. Dysocjują stopniowo, oddając kationy wodoru po jednym. Najpierw powstaje anion, który zachowuje jeden atom wodoru. Potem ten anion oddaje drugi kation wodoru i zostaje anion reszty kwasowej. Obie przemiany są odwracalne, więc zapisuje się je strzałkami w obie strony.

Zasada to substancja, która w roztworze zwiększa stężenie jonów OHX−\ce{OH-} i zmniejsza stężenie jonów HX+\ce{H+}. Zasadami są wodorotlenki, które rozpuszczają się w wodzie i dysocjują: wodorotlenek sodu, potasu i wapnia. Trudno rozpuszczalnego wodorotlenku glinu nie zalicza się do zasad. nie jest wodorotlenkiem, a jest zasadą, bo w reakcji z wodą daje jony OHX−\ce{OH-}.

Wodorotlenki a zasady

Odczyn roztworu, wskaźniki i kwaśne opady

Odczyn roztworu zależy od tego, których jonów jest w nim więcej. Przewaga kationów wodoru oznacza odczyn kwasowy i pH mniejsze od 7. Gdy obu rodzajów jonów jest tyle samo, odczyn jest obojętny, a pH równa się 7. Przewaga anionów wodorotlenkowych oznacza odczyn zasadowy i pH większe od 7. Np. roztwór o pH 5 ma odczyn kwasowy, a roztwór o pH 10 - zasadowy.

Odczyn rozpoznaje się wskaźnikami, które zmieniają barwę zależnie od odczynu. Szkolny schemat:

Wskaźnikkwasowyobojętnyzasadowy
fenoloftaleinabezbarwnabezbarwnaróżowa do malinowej przy odpowiednio wysokim pH
oranż metylowyczerwonypomarańczowyżółty

zaczyna się zabarwiać przy pH ok. 8,2, więc jej bezbarwność nie dowodzi braku odczynu zasadowego. Kwasu od wody nią nie odróżnisz. zmienia w kwasie barwę z pomarańczowej na czerwoną, dlatego dobrze wykrywa kwasy. to bibuła nasączona mieszaniną wskaźników. Jego barwę porównuje się ze skalą barwną na opakowaniu i odczytuje przybliżone pH.

mają pH niższe niż naturalne pH deszczu (ok. 5,6). Powstają wskutek przemian tlenku siarki(IV) i tlenków azotu ze spalania paliw w wilgotnym powietrzu. Zakwaszają gleby i wody, niszczą lasy i budowle z wapienia. Ich powstawanie ograniczają odsiarczanie spalin i katalizatory w samochodach.

Zobojętnianie, budowa i nazwy soli

W reakcji zobojętniania kwas reaguje z wodorotlenkiem i powstają oraz woda, np. KOH+HNOX3→KNOX3+HX2O\ce{KOH + HNO3 -> KNO3 + H2O}. W zapisie jonowym skróconym pomija się jony, które nie biorą udziału w reakcji. W tym przykładzie zostaje HX++OHX−→HX2O\ce{H+ + OH- -> H2O}.

Sól składa się z kationów metalu albo kationów amonu NHX4X+\ce{NH4+} i anionów reszty kwasowej. Nazwę tworzą nazwa reszty kwasowej i nazwa metalu albo amonu. Wartościowość metalu dopisuje się w nawiasie, gdy metal może mieć różne wartościowości. Rodzaj soli wynika z kwasu, od którego pochodzi reszta:

KwasAnionSole
chlorowodorowyClX−\ce{Cl-}chlorki
siarkowodorowySX2−\ce{S^2-}siarczki
azotowy(V)NOX3X−\ce{NO3-}azotany(V)
siarkowy(IV)SOX3X2−\ce{SO3^2-}siarczany(IV)
siarkowy(VI)SOX4X2−\ce{SO4^2-}siarczany(VI)
węglowyCOX3X2−\ce{CO3^2-}węglany
fosforowy(V)POX4X3−\ce{PO4^3-}fosforany(V) (ortofosforany(V))

Ważne

We wzorze soli liczby kationów i anionów dobiera się tak, by suma ładunków dodatnich i ujemnych wynosiła zero.

Jak ułożyć wzór soli: zapisz ładunki obu jonów i dobierz najmniejsze liczby jonów o równych sumach ładunków. Jon złożony z kilku atomów weź w nawias, gdy we wzorze jest go więcej niż jeden. Np. fosforan(V) magnezu tworzą jony MgX2+\ce{Mg^2+} i POX4X3−\ce{PO4^3-}, a 3⋅2=2⋅33 \cdot 2 = 2 \cdot 3, więc wzór to MgX3(POX4)X2\ce{Mg3(PO4)2}.

Sól rozpuszczalna w wodzie dysocjuje na kationy metalu albo amonu i aniony reszty kwasowej, np. Mg(NOX3)X2→MgX2++2 NOX3X−\ce{Mg(NO3)2 -> Mg^2+ + 2NO3-}.

Otrzymywanie soli, reakcje strąceniowe i zastosowania soli

Sól można otrzymać m.in. czterema sposobami:

kwas + wodorotlenek
powstają sól i woda (zobojętnianie),
kwas + tlenek metalutlenek zasadowy
powstają sól i woda, np. NaX2O+2 HNOX3→2 NaNOX3+HX2O\ce{Na2O + 2HNO3 -> 2NaNO3 + H2O},
kwas + aktywny metal
gdy metal wypiera wodór z kwasu, powstają sól i wodór, np. w reakcji magnezu z rozcieńczonym kwasem solnym: Mg+2 HCl→MgClX2+HX2\ce{Mg + 2HCl -> MgCl2 + H2},
wodorotlenek + tlenek niemetalutlenek kwasowy
powstają sól i woda, np. 2 KOH+SOX3→KX2SOX4+HX2O\ce{2KOH + SO3 -> K2SO4 + H2O}.

W reakcji strąceniowej z dwóch roztworów wytrąca się osad substancji trudno rozpuszczalnej. Czy osad się wytrąci, przewiduje się z tablicy rozpuszczalności: szuka się pary kationu i anionu, która tworzy związek trudno rozpuszczalny. Np. CaClX2+NaX2COX3→CaCOX3↓+2 NaCl\ce{CaCl2 + Na2CO3 -> CaCO3 v + 2NaCl}, a jonowo CaX2++COX3X2−→CaCOX3↓\ce{Ca^2+ + CO3^2- -> CaCO3 v}. Kationy sodu i aniony chlorkowe tworzą sól rozpuszczalną, więc zostają w roztworze.

Najważniejsze sole mają te zastosowania:

  • chlorek sodu - przyprawa, konserwowanie żywności i posypywanie dróg zimą,
  • węglan wapnia - tworzy wapień, kredę i marmur,
  • węglan sodu - produkcja szkła,
  • azotany(V) i fosforany(V) - niektóre są nawozami, bo dostarczają roślinom azotu albo fosforu,
  • gips - uwodniony siarczan(VI) wapnia CaSOX4 ⋅ 2 HX2O\ce{CaSO4 * 2H2O}.

Reakcje kwasów z solami

Do kwasów mocnych należą kwas chlorowodorowy, azotowy(V) i siarkowy(VI), a do kwasów słabych - kwas węglowy i siarkowodorowy.

Ważne

Kwas reaguje z solą, gdy w reakcji powstaje gaz, osad albo słabszy kwas; gdy nie powstaje żaden z nich, reakcja nie zachodzi.

Mocny kwas wypiera słabszy kwas z jego soli:

  • z węglanu powstaje nietrwały kwas węglowy, który rozkłada się na wodę i tlenek węgla(IV), np. NaX2COX3+HX2SOX4→NaX2SOX4+HX2O+COX2↑\ce{Na2CO3 + H2SO4 -> Na2SO4 + H2O + CO2 ^},
  • z siarczanu(IV) powstaje nietrwały kwas siarkowy(IV), który rozkłada się na wodę i tlenek siarki(IV), np. NaX2SOX3+HX2SOX4→NaX2SOX4+HX2O+SOX2↑\ce{Na2SO3 + H2SO4 -> Na2SO4 + H2O + SO2 ^},
  • z siarczku wydziela się siarkowodór o zapachu zgniłych jaj.
Kiedy kwas reaguje z solą

Osad powstaje, gdy nowa sól jest trudno rozpuszczalna, np. Ba(NOX3)X2+HX2SOX4→BaSOX4↓+2 HNOX3\ce{Ba(NO3)2 + H2SO4 -> BaSO4 v + 2HNO3}.

W zapisie jonowym reakcji kwasu z rozpuszczalnym węglanem zostają tylko jony, które reagują: 2 HX++COX3X2−→HX2O+COX2↑\ce{2H+ + CO3^2- -> H2O + CO2 ^}. Trudno rozpuszczalny węglan wapnia zapisuje się wzorem CaCOX3\ce{CaCO3}, ponieważ w reakcji zużywa się stały węglan.

Amoniak i sole amonowe

Amoniak NHX3\ce{NH3} to bezbarwny gaz o ostrym, duszącym zapachu. Jest lżejszy od powietrza i bardzo dobrze rozpuszcza się w wodzie. Powstaje z azotu i wodoru pod wysokim ciśnieniem, w podwyższonej temperaturze i w obecności katalizatora: NX2+3 HX2⇄2 NHX3\ce{N2 + 3H2 <--> 2NH3}. Służy do produkcji nawozów azotowych i kwasu azotowego(V) oraz w chłodnictwie.

to roztwór amoniaku w wodzie. Część cząsteczek amoniaku przyłącza kation wodoru od cząsteczki wody: NHX3+HX2O⇄NHX4X++OHX−\ce{NH3 + H2O <--> NH4+ + OH-}. Powstają aniony wodorotlenkowe, więc roztwór ma odczyn zasadowy. Zapisuje się go jako NHX3 ⋅ HX2O\ce{NH3 * H2O}, a nie jako NHX4OH\ce{NH4OH}.

NHX4X+\ce{NH4+} powstaje, gdy amoniak przyłącza kation wodoru. W solach zajmuje miejsce kationu metalu i jest jednowartościowy, tak jak kation potasu. Z kwasami amoniak daje sole amonowe: chlorek amonu NHX4Cl\ce{NH4Cl}, azotan(V) amonu NHX4NOX3\ce{NH4NO3} i siarczan(VI) amonu (NHX4)X2SOX4\ce{(NH4)2SO4}, np. NHX3+HCl→NHX4Cl\ce{NH3 + HCl -> NH4Cl}. Każda cząsteczka amoniaku wiąże jeden kation wodoru z kwasu. Gazowe amoniak i chlorowodór tworzą przy zetknięciu biały dym chlorku amonu.

Po ogrzaniu soli amonowej z zasadą wydziela się amoniak, np. 2 NHX4Cl+Ca(OH)X2→TCaClX2+2 NHX3↑+2 HX2O\ce{2NH4Cl + Ca(OH)2 ->[{T}] CaCl2 + 2NH3 ^ + 2H2O}, a jonowo NHX4X++OHX−→NHX3↑+HX2O\ce{NH4+ + OH- -> NH3 ^ + H2O}. Amoniak lżejszy od powietrza zbiera się w probówce odwróconej wylotem w dół. Nie należy wąchać wydzielającego się gazu; jego zasadowy odczyn sprawdza się zwilżonym papierkiem wskaźnikowym.

Zbieranie gazu w naczyniu wylotem w dół

W skrócie

  • 01Liczba grup OH\ce{OH} we wzorze wodorotlenku równa się wartościowości metalu.
  • 01Wodorotlenek rozpuszczalny powstaje z aktywnego metalu albo jego tlenku i wody, a trudno rozpuszczalny wytrąca się z roztworu soli i wodorotlenku sodu.
  • 02Kwasy tlenowe można otrzymać z niektórych tlenków niemetali i wody. Kwasy beztlenowe otrzymuje się np. po rozpuszczeniu w wodzie chlorowodoru albo siarkowodoru.
  • 02Stężony kwas siarkowy(VI) wlewa się powoli do wody, nigdy odwrotnie.
  • 03Wodne roztwory elektrolitów przewodzą prąd dzięki obecności jonów.
  • 03Zasada zwiększa stężenie jonów OHX−\ce{OH-}; wodorotlenku trudno rozpuszczalnego nie zalicza się do zasad, a amoniak jest zasadą, choć nie jest wodorotlenkiem.
  • 04pH poniżej 7 oznacza odczyn kwasowy, równe 7 - obojętny, a powyżej 7 - zasadowy.
  • 04Fenoloftaleina różowieje dopiero w dostatecznie zasadowym roztworze. W szkolnym schemacie oranż metylowy jest czerwony w kwasowym, pomarańczowy w obojętnym i żółty w zasadowym.
  • 05W zobojętnianiu kwas i wodorotlenek dają sól i wodę. Dla mocnego kwasu i dobrze rozpuszczalnego wodorotlenku, gdy powstaje rozpuszczalna sól, zapis jonowy skrócony to HX++OHX−→HX2O\ce{H+ + OH- -> H2O}.
  • 05Nazwę soli tworzy się z nazwy reszty kwasowej i metalu albo amonu, a liczby jonów we wzorze wyrównują ładunki dodatnie i ujemne.
  • 06Sól i wodę można otrzymać z kwasu i wodorotlenku, kwasu i tlenku zasadowego albo wodorotlenku i tlenku kwasowego. Sól i wodór powstają, gdy metal wypiera wodór z kwasu.
  • 06Wynik reakcji strąceniowej przewiduje się z tablicy rozpuszczalności: osad tworzy para jonów dająca związek trudno rozpuszczalny.
  • 07Kwasy chlorowodorowy, azotowy(V) i siarkowy(VI) są mocne, a węglowy i siarkowodorowy słabe; mocny kwas wypiera słabszy z jego soli.
  • 07W reakcji z kwasem z węglanów wydziela się tlenek węgla(IV), z siarczanów(IV) tlenek siarki(IV), a z siarczków siarkowodór.
  • 08Amoniak z wodą daje kationy amonu i aniony wodorotlenkowe, dlatego woda amoniakalna ma odczyn zasadowy.
  • 08Sól amonowa ogrzana z zasadą wydziela amoniak, który zmienia barwę zwilżonego papierka wskaźnikowego na odpowiadającą odczynowi zasadowemu.

Pojęcia z fiszek

Quizy w tym zestawie

50 pytań w 5 etapach

  1. Etap 1: Wzory i otrzymywanie związków

    Etap 1 · 6 fiszek · 10 pytań

  2. Etap 2: Wodorki, dysocjacja, zasady

    Etap 2 · 12 fiszek · 10 pytań

  3. Etap 3: Wskaźniki, odczyn, nazwy soli

    Etap 3 · 8 fiszek · 10 pytań

  4. Etap 4: Otrzymywanie soli i strącanie

    Etap 4 · 9 fiszek · 10 pytań

  5. Etap 5: Reakcje soli i związki azotu

    Etap 5 · 5 fiszek · 10 pytań

  6. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Zobacz wszystkie fiszki z chemii

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.