Ilustracja do zestawu: Olimpiada Chemiczna Juniorów - właściwości i reakcje węglowodorów

Chemia

Olimpiada Chemiczna Juniorów - właściwości i reakcje węglowodorów

Szkoła podstawowa
40 fiszek50 pytań w 5 etapachnotatka

Właściwości fizyczne i chemiczne alkanów, alkenów, alkinów i ich halogenopochodnych, spalanie przy różnym dostępie tlenu oraz reakcje substytucji, addycji i eliminacji z regułami Markownikowa i Zajcewa. Do tego polimeryzacja etenu, odróżnianie węglowodorów nasyconych od nienasyconych, ropa naftowa, gaz ziemny i skutki spalania paliw kopalnych.

Podcast

Ładuję…

1.Stan skupienia alkanów o łańcuchach prostych

W temperaturze pokojowej alkany o łańcuchach prostych od metanu do butanu są gazami. Pentan i kolejne alkany o średniej długości łańcucha są cieczami, a alkany o długich łańcuchach, np. składniki parafiny, są ciałami stałymi.

2.Właściwości fizyczne alkanów a długość łańcucha

W szeregu alkanów o łańcuchach prostych temperatura wrzenia rośnie z długością łańcucha, a temperatura topnienia i gęstość wykazują ogólną tendencję wzrostową. Izomer rozgałęziony zwykle wrze w niższej temperaturze niż nierozgałęziony o tym samym wzorze sumarycznym.

3.Rozpuszczalność węglowodorów w wodzie

Węglowodory praktycznie nie rozpuszczają się w wodzie, a omawiane ciekłe alkany, np. heksan, są od niej mniej gęste i tworzą górną warstwę. Tetrachlorometan CClX4\ce{CCl4} i trichlorometan CHClX3\ce{CHCl3} też nie mieszają się z wodą, ale są gęstsze i tworzą dolną warstwę.

4.Spalanie całkowite alkanu

Przy dużym dostępie tlenu alkan spala się całkowicie, a produktami są tlenek węgla(IV) i woda, np. CHX4+2 OX2→COX2+2 HX2O\ce{CH4 + 2O2 -> CO2 + 2H2O} oraz CX3HX8+5 OX2→3 COX2+4 HX2O\ce{C3H8 + 5O2 -> 3CO2 + 4H2O}.

5.Dobieranie współczynników w równaniu spalania

Najpierw uzgadnia się atomy węgla (w COX2\ce{CO2}, CO\ce{CO} albo C\ce{C}), potem wodoru (w HX2O\ce{H2O}), na końcu tlenu. Gdy przy OX2\ce{O2} wychodzi współczynnik połówkowy, wszystkie współczynniki się podwaja, np. 2 CX4HX10+13 OX2→8 COX2+10 HX2O\ce{2C4H10 + 13O2 -> 8CO2 + 10H2O}.

6.Spalanie niecałkowite alkanu

Przy małym dostępie tlenu zamiast tlenku węgla(IV) powstaje tlenek węgla(II): 2 CHX4+3 OX2→2 CO+4 HX2O\ce{2CH4 + 3O2 -> 2CO + 4H2O}, a przy bardzo małym - węgiel w postaci sadzy: CHX4+OX2→C+2 HX2O\ce{CH4 + O2 -> C + 2H2O}.

7.Tlenek węgla(II) (czad)

Tlenek węgla(II) CO\ce{CO} to bezbarwny, bezwonny i silnie trujący gaz. Powstaje przy niecałkowitym spalaniu paliw, np. w piecyku gazowym, gdy do pomieszczenia dopływa za mało powietrza.

8.Zastosowania alkanów

Gaz ziemny (głównie metan) to paliwo w kuchenkach i elektrowniach, gaz płynny propan-butan napełnia butle turystyczne i zasila samochody na LPG, benzyna napędza silniki, a z parafiny robi się świece.

9.Eten (etylen)

Eten CHX2=CHX2\ce{CH2=CH2} to bezbarwny gaz, najprostszy alken; przy całkowitym spalaniu daje tlenek węgla(IV) i wodę: CX2HX4+3 OX2→2 COX2+2 HX2O\ce{C2H4 + 3O2 -> 2CO2 + 2H2O}. Przyspiesza dojrzewanie owoców i jest surowcem do otrzymywania polietylenu.

10.Etyn (acetylen)

Etyn HC≡CH\ce{HC#CH} to bezbarwny gaz, najprostszy alkin; na powietrzu pali się jasnym, kopcącym płomieniem, a przy dużym dostępie tlenu spala się całkowicie: 2 CX2HX2+5 OX2→4 COX2+2 HX2O\ce{2C2H2 + 5O2 -> 4CO2 + 2H2O}. W palniku acetylenowo-tlenowym służy do spawania i cięcia metali.

11.Otrzymywanie etynu z karbidu

Etyn powstaje w reakcji karbidu, czyli węglika wapnia, z wodą: CaCX2+2 HX2O→CX2HX2+Ca(OH)X2\ce{CaC2 + 2H2O -> C2H2 + Ca(OH)2}. Ponieważ wydziela się palny gaz, reakcję pokazuje nauczyciel albo film.

12.Polimeryzacja

Polimeryzacja to reakcja, w której wiele cząsteczek monomeru łączy się w długą cząsteczkę polimeru. Podczas polimeryzacji etenu wiązanie podwójne zmienia się w pojedyncze i powstaje polietylen: n CHX2=CHX2→p, T, kat.(−CHX2−CHX2−)Xn\ce{n CH2=CH2 ->[{p, T, kat.}] (-CH2-CH2-)_n}.

13.Polieten (polietylen)

Polieten, zwyczajowo polietylen, to polimer etenu: nierozpuszczalny w wodzie, odporny chemicznie i termoplastyczny, czyli mięknie po ogrzaniu. Robi się z niego folie, torby i butelki, a w środowisku rozkłada się bardzo długo.

14.Poli(chlorek winylu), PVC

PVC powstaje w polimeryzacji chloroetenu (chlorku winylu): n CHX2=CHCl→(−CHX2−CHCl−)Xn\ce{n CH2=CHCl -> (-CH2-CHCl-)_n}. Stosuje się go m.in. na rury, ramy okienne i izolację przewodów elektrycznych.

15.Odróżnianie węglowodorów nasyconych od nienasyconych

Węglowodory nienasycone odbarwiają wodę bromową i roztwór manganianu(VII) potasu, a nasycone w ciemności i bez ogrzewania ich nie odbarwiają. Doświadczenie z bromem pokazuje nauczyciel.

16.Przyłączanie bromu do etenu

Eten przyłącza brom i powstaje 1,2-dibromoetan: CHX2=CHX2+BrX2→CHX2Br−CHX2Br\ce{CH2=CH2 + Br2 -> CH2Br-CH2Br}. Barwa wody bromowej znika, a wiązanie podwójne zmienia się w pojedyncze - to reakcja addycji.

17.Substytucja

Substytucja (podstawienie) to reakcja, w której atom lub grupa atomów w cząsteczce zostaje zastąpiona innym atomem lub grupą atomów. Zachodzi np. między alkanami a chlorem lub bromem w świetle.

18.Halogenowanie alkanów

Alkan reaguje z chlorem lub bromem w świetle: CHX4+ClX2→sˊwiatłoCHX3Cl+HCl\ce{CH4 + Cl2 ->[{światło}] CH3Cl + HCl}. W chlorowaniu metanu podstawianie może iść dalej, aż do tetrachlorometanu CClX4\ce{CCl4}, więc zwykle powstaje mieszanina chloropochodnych.

19.Chlorowanie propanu

Przy podstawieniu jednego atomu wodoru w propanie chlor może zająć jego miejsce przy skrajnym albo środkowym atomie węgla. W świetle powstaje więc mieszanina dwóch monochloropochodnych: 1-chloropropanu i 2-chloropropanu, zgodnie z równaniem CX3HX8+ClX2→sˊwiatłoCX3HX7Cl+HCl\ce{C3H8 + Cl2 ->[{światło}] C3H7Cl + HCl}.

20.Halogenopochodna w wodnym roztworze NaOH

W wodnym roztworze wodorotlenku sodu atom halogenu zostaje zastąpiony grupą −OH\ce{-OH} i powstaje alkohol: CX2HX5Cl+NaOH→wodaCX2HX5OH+NaCl\ce{C2H5Cl + NaOH ->[{woda}] C2H5OH + NaCl}. To reakcja substytucji.

21.Addycja

Addycja (przyłączenie) to reakcja, w której do atomów węgla połączonych wiązaniem podwójnym lub potrójnym przyłączają się atomy lub grupy atomów. Po jednym etapie addycji wiązanie podwójne zmienia się w pojedyncze, a potrójne w podwójne.

22.Uwodornienie

Uwodornienie to addycja wodoru do wiązania wielokrotnego w obecności katalizatora (nikiel lub platyna): CHX2=CHX2+HX2→NiCHX3−CHX3\ce{CH2=CH2 + H2 ->[{Ni}] CH3-CH3}. Katalizator przyspiesza reakcję, a sam się w niej nie zużywa.

23.Addycja halogenowodoru do alkenu

Alken przyłącza halogenowodór, a atom wodoru i atom halogenu łączą się z dwoma atomami węgla dawnego wiązania podwójnego, np. CHX2=CHX2+HBr→CHX3−CHX2Br\ce{CH2=CH2 + HBr -> CH3-CH2Br} (powstaje bromoetan).

24.Hydratacja alkenu

Hydratacja to addycja wody do alkenu w obecności katalizatora kwasowego: atom wodoru i grupa −OH\ce{-OH} łączą się z sąsiednimi atomami węgla, np. z etenu powstaje etanol: CHX2=CHX2+HX2O→kat.CHX3−CHX2−OH\ce{CH2=CH2 + H2O ->[{kat.}] CH3-CH2-OH}.

25.Reguła Markownikowa

Przy typowej addycji halogenowodoru lub wody do niesymetrycznego alkenu wodór trafia do atomu węgla wiązania podwójnego, który ma więcej atomów wodoru. Na przykład z propenu i HBr\ce{HBr} bez nadtlenków powstaje głównie 2-bromopropan.

26.Addycja do alkinu

Alkin może przyłączyć dwie cząsteczki odczynnika po kolei: etyn z bromem daje najpierw 1,2-dibromoeten, potem 1,1,2,2-tetrabromoetan, a z chlorowodorem - chloroeten, potem 1,1-dichloroetan (zgodnie z regułą Markownikowa).

27.Eliminacja

Eliminacja to reakcja, w której od dwóch sąsiednich atomów węgla odłączają się atomy, np. wodór i halogen, i między nimi powstaje wiązanie podwójne lub potrójne. Jest odwrotnością addycji.

28.Eliminacja halogenowodoru

Halogenopochodna ogrzewana z KOH w roztworze etanolowym traci halogenowodór i powstaje alken: CHX3−CHCl−CHX3+KOH→etanol, TCHX2=CH−CHX3+KCl+HX2O\ce{CH3-CHCl-CH3 + KOH ->[{etanol, T}] CH2=CH-CH3 + KCl + H2O}. Z 1,2-dibromoetanu można otrzymać etyn przez dwukrotną eliminację, w warunkach umożliwiających także drugi etap.

29.Reguła Zajcewa

Jeśli eliminacja halogenowodoru może dać różne alkeny, zwykle przeważa alken bardziej podstawiony: wodór odłącza się głównie od tego sąsiedniego atomu węgla, który ma mniej atomów wodoru. Z 2-bromobutanu powstaje więc głównie but-2-en.

30.Eliminacja fluorowca cynkiem

1,2-Dihalogenopochodna w reakcji z cynkiem traci oba atomy fluorowca i powstaje alken: CHX2Br−CHX2Br+Zn→CHX2=CHX2+ZnBrX2\ce{CH2Br-CH2Br + Zn -> CH2=CH2 + ZnBr2}. Atomy fluorowca muszą być przy sąsiednich atomach węgla.

31.Dehydrogenacja

Dehydrogenacja to eliminacja wodoru z alkanu w wysokiej temperaturze w obecności katalizatora; z etanu powstaje eten: CX2HX6→kat., TCX2HX4+HX2\ce{C2H6 ->[{kat., T}] C2H4 + H2}. To reakcja odwrotna do uwodornienia.

32.Węglowodory cykliczne w reakcjach z fluorowcami

Cykloheksen, jak alken, przyłącza brom i powstaje 1,2-dibromocykloheksan. Cykloheksan, jak alkan, reaguje z chlorem w świetle przez substytucję, dając chlorocykloheksan i HCl\ce{HCl}.

33.Ropa naftowa

Ropa naftowa to oleista, ciemna ciecz o charakterystycznym zapachu, mieszanina głównie węglowodorów; praktycznie nie rozpuszcza się w wodzie i zwykle jest od niej lżejsza. Obok gazu ziemnego i węgla kamiennego to naturalne źródło węglowodorów.

34.Gaz ziemny

Gaz ziemny to głównie metan: gaz bezwonny i lżejszy od powietrza. Do gazu w sieci dodaje się substancję o silnym zapachu (nawanianie), żeby można było wyczuć jego wyciek.

35.Destylacja frakcyjna ropy naftowej

Ropę rozdziela się na frakcje o różnych temperaturach wrzenia; od najniżej wrzącej, odbieranej najwyżej w kolumnie, są to: gaz rafineryjny, benzyna, nafta i olej napędowy, a pozostałością jest mazut.

36.Zastosowania produktów destylacji ropy

Gaz rafineryjny jest paliwem i surowcem chemicznym, benzyna napędza silniki z zapłonem iskrowym, nafta jest paliwem silników odrzutowych, a olej napędowy - silników Diesla.

37.Mazut

Mazut to pozostałość po destylacji ropy naftowej pod ciśnieniem atmosferycznym. Frakcje z destylacji mazutu pod obniżonym ciśnieniem są surowcem do otrzymywania olejów smarowych i parafiny, a ciężką pozostałość wykorzystuje się do otrzymywania asfaltu, z którego robi się nawierzchnie dróg.

38.Efekt cieplarniany

Spalanie paliw kopalnych zwiększa ilość tlenku węgla(IV) w atmosferze. Gaz ten pochłania część promieniowania cieplnego emitowanego przez Ziemię, więc nasila efekt cieplarniany i przyczynia się do globalnego ocieplenia i zmiany klimatu.

39.Kwaśne opady

Kwaśne opady powstają, gdy tlenek siarki(IV) ze spalania paliw zawierających siarkę, np. węgla kamiennego, oraz tlenki azotu ulegają w atmosferze przemianom prowadzącym do powstania kwasów. Kwaśne opady szkodzą lasom oraz zakwaszają gleby i wody.

40.Smog

Smog to silne zanieczyszczenie powietrza, w którym przy mgle lub bezwietrznej pogodzie gromadzą się pyły, sadza i gazy ze spalania paliw, np. węgla w domowych piecach i paliw w silnikach. Szkodzi drogom oddechowym.

Notatka

Właściwości fizyczne węglowodorów

Właściwości fizyczne alkanów zależą od długości łańcucha węglowego. W szeregu alkanów o łańcuchach prostych z wydłużaniem łańcucha rośnie temperatura wrzenia. Temperatura topnienia i gęstość wykazują ogólną tendencję wzrostową, ale temperatura topnienia nie musi rosnąć od jednego alkanu do następnego.

W temperaturze pokojowej alkany o najkrótszych łańcuchach są gazami, dłuższe cieczami, a najdłuższe ciałami stałymi. Gazami są alkany od metanu do butanu, a cieczami - pentan i kolejne alkany o średniej długości łańcucha.

Z dwóch izomerów o tym samym wzorze sumarycznym niższą temperaturę wrzenia ma zwykle ten o łańcuchu rozgałęzionym. Na przykład 2-metylopropan wrze niżej niż butan, choć oba mają ten sam wzór sumaryczny.

Węglowodory praktycznie nie rozpuszczają się w wodzie. Omawiane ciekłe alkany mają od niej mniejszą gęstość. Heptan tworzy nad wodą osobną warstwę, którą można oddzielić w rozdzielaczu.

Rozdzielanie cieczy w rozdzielaczu

Inaczej zachowują się tetrachlorometan CClX4\ce{CCl4} i trichlorometan CHClX3\ce{CHCl3}. Te halogenopochodne też nie mieszają się z wodą, ale są od niej gęstsze i tworzą dolną warstwę.

Spalanie alkanów i ich zastosowania

Produkty spalania alkanu zależą od dostępu tlenu. Wodór z cząsteczki alkanu tworzy wodę, a węgiel daje jeden z trzech produktów zebranych w tabeli.

Dostęp tlenuProdukt z węglaPrzykład: heptan
duży (spalanie całkowite)tlenek węgla(IV)CX7HX16+11 OX2→7 COX2+8 HX2O\ce{C7H16 + 11O2 -> 7CO2 + 8H2O}
mały (spalanie niecałkowite)tlenek węgla(II)2 CX7HX16+15 OX2→14 CO+16 HX2O\ce{2C7H16 + 15O2 -> 14CO + 16H2O}
bardzo mały (też niecałkowite)węgiel (sadza)CX7HX16+4 OX2→7 C+8 HX2O\ce{C7H16 + 4O2 -> 7C + 8H2O}

Współczynniki uzgadnia się w stałej kolejności: najpierw atomy węgla, potem atomy wodoru, a na końcu atomy tlenu.

Ważne

Liczbę cząsteczek tlenu wyznacza się na końcu: to połowa liczby atomów tlenu w produktach, a gdy wychodzi ułamek, wszystkie współczynniki mnoży się przez 2.

Na przykład produkty spalania całkowitego jednej cząsteczki dodekanu CX12HX26\ce{C12H26} mają 37 atomów tlenu. To liczba nieparzysta, więc współczynniki się podwaja: 2 CX12HX26+37 OX2→24 COX2+26 HX2O\ce{2C12H26 + 37O2 -> 24CO2 + 26H2O}.

(II) (czad) jest bezbarwny, bezwonny i silnie trujący. Powstaje, gdy paliwo spala się w pomieszczeniu, do którego dopływa za mało powietrza.

Alkany i ich mieszaniny służą głównie jako paliwa i surowce:

gaz ziemny (głównie metan)
kuchenki gazowe i elektrownie
propan-butan (gaz płynny)
butle turystyczne i samochody na LPG
benzyna
silniki samochodowe
parafina (alkany stałe)
świece.

Eten, etyn i polimery

CHX2=CHX2\ce{CH2=CH2} to najprostszy alken, a HC≡CH\ce{HC#CH} - najprostszy alkin. Oba są bezbarwnymi gazami i przy dużym dostępie tlenu spalają się do tlenku węgla(IV) i wody.

Eten przyspiesza dojrzewanie owoców i jest surowcem do produkcji polietylenu. Etyn na powietrzu pali się jasnym, kopcącym płomieniem. W palniku acetylenowo-tlenowym służy do spawania i cięcia metali.

Etyn powstaje w reakcji karbidu (węglika wapnia) z wodą, a drugim produktem jest wodorotlenek wapnia. Wydziela się palny gaz, dlatego reakcję pokazuje nauczyciel albo film.

to łączenie wielu małych cząsteczek monomeru w jedną długą cząsteczkę polimeru.

Ważne

W omawianej polimeryzacji alkenów wiązanie podwójne monomeru zmienia się w pojedyncze, a powtarzający się fragment łańcucha polimeru zawiera tyle samo atomów każdego pierwiastka co cząsteczka monomeru.

Na przykład z propenu powstaje polipropen: n CHX2=CH−CHX3→p, T, kat.(−CHX2−CH(CHX3)−)Xn\ce{n CH2=CH-CH3 ->[{p, T, kat.}] (-CH2-CH(CH3)-)_n}.

Polietylen () jest lekki, nierozpuszczalny w wodzie, odporny chemicznie i termoplastyczny, czyli mięknie po ogrzaniu. Robi się z niego folie, torby i butelki, a w środowisku rozkłada się bardzo długo.

Poli(chlorek winylu) (PVC) otrzymuje się z chloroetenu. Stosuje się go m.in. na rury, ramy okienne i izolację przewodów.

Substytucja: alkany i halogenopochodne

to zastąpienie atomu lub grupy atomów w cząsteczce innym atomem lub grupą. Alkany oraz cykloalkany takie jak cyklopentan i cykloheksan reagują z chlorem i bromem właśnie w ten sposób.

Ta reakcja zachodzi w świetle. Każdy podstawiony atom wodoru odchodzi z atomem fluorowca jako cząsteczka halogenowodoru, np. CHX4+2 ClX2→sˊwiatłoCHX2ClX2+2 HCl\ce{CH4 + 2Cl2 ->[{światło}] CH2Cl2 + 2HCl} (powstaje dichlorometan).

Fluorowiec może zastąpić atom wodoru przy różnych atomach węgla, więc zwykle powstaje mieszanina produktów. Z pentanu w świetle powstają np. 1-chloropentan, 2-chloropentan i 3-chloropentan.

W nazwie monochloropochodnej o prostym łańcuchu numeruje się go od tego końca, który daje atomowi chloru mniejszy lokant.

Cykloalkany takie jak cyklopentan zachowują się jak alkany: CX5HX10+ClX2→sˊwiatłoCX5HX9Cl+HCl\ce{C5H10 + Cl2 ->[{światło}] C5H9Cl + HCl} (z cyklopentanu powstaje chlorocyklopentan).

Substytucji ulegają też halogenopochodne. W wodnym roztworze wodorotlenku sodu atom fluorowca zostaje zastąpiony grupą −OH\ce{-OH} i powstaje alkohol, np. CHX3−CHCl−CHX2−CHX3+NaOH→wodaCHX3−CH(OH)−CHX2−CHX3+NaCl\ce{CH3-CHCl-CH2-CH3 + NaOH ->[{woda}] CH3-CH(OH)-CH2-CH3 + NaCl} (butan-2-ol).

Addycja i odróżnianie węglowodorów nienasyconych

to przyłączenie atomów lub grup atomów do atomów węgla połączonych wiązaniem podwójnym lub potrójnym. Po addycji do alkenu wiązanie podwójne staje się pojedyncze.

Alken może przyłączyć różne cząsteczki, a każda daje inny rodzaj produktu:

  • wodór (, katalizator nikiel lub platyna) - alkan,
  • fluorowiec - dihalogenopochodna z atomami fluorowca przy sąsiednich atomach węgla,
  • halogenowodór - halogenopochodna z jednym atomem fluorowca,
  • woda (hydratacja, katalizator kwasowy) - alkohol.

Katalizator przyspiesza reakcję i się w niej nie zużywa, dlatego zapisuje się go nad strzałką.

Przykład addycji fluorowca: CHX3−CH=CH−CHX2−CHX3+BrX2→CHX3−CHBr−CHBr−CHX2−CHX3\ce{CH3-CH=CH-CH2-CH3 + Br2 -> CH3-CHBr-CHBr-CH2-CH3} (z pent-2-enu powstaje 2,3-dibromopentan). Cykloalkeny reagują tak samo, np. cyklopenten przyłącza brom i daje 1,2-dibromocyklopentan.

Addycja bromu pozwala odróżnić węglowodory nienasycone od nasyconych: nienasycone odbarwiają wodę bromową. Odbarwiają też roztwór manganianu(VII) potasu. Nasycone w ciemności i bez ogrzewania tych roztworów nie odbarwiają.

Doświadczenie z bromem pokazuje nauczyciel.

Reguła Markownikowa i addycja do alkinów

Przy addycji halogenowodoru do symetrycznego alkenu, np. but-2-enu, oba kierunki przyłączenia dają tę samą budowę produktu. Przy alkenie niesymetrycznym możliwe są dwa produkty różniące się miejscem przyłączenia, a o głównym w typowych warunkach decyduje .

Ważne

Przy typowej addycji halogenowodoru lub wody do niesymetrycznego alkenu atom wodoru łączy się z tym atomem węgla wiązania podwójnego, który ma więcej atomów wodoru. Dla bromowodoru ta reguła opisuje reakcję bez udziału nadtlenków.

Na przykład z 2-metyloprop-1-enu i chlorowodoru powstaje głównie 2-chloro-2-metylopropan: CHX2=C(CHX3)−CHX3+HCl→CHX3−CCl(CHX3)−CHX3\ce{CH2=C(CH3)-CH3 + HCl -> CH3-CCl(CH3)-CH3}.

2-chloro-2-metylopropan

Reguła nie dotyczy addycji wodoru ani fluorowca, bo obie części przyłączanej cząsteczki są wtedy takie same.

Alkiny mogą przyłączyć dwie cząsteczki odczynnika po kolei. Po pierwszej addycji wiązanie potrójne staje się podwójne, a po drugiej - pojedyncze.

W kolejnej addycji dwóch cząsteczek halogenowodoru do alkinu regułę Markownikowa stosuje się w obu krokach, jeśli możliwe są różne kierunki przyłączenia i reakcja przebiega w typowych warunkach. Na przykład but-1-yn z chlorowodorem daje najpierw 2-chlorobut-1-en, a potem 2,2-dichlorobutan.

Z dwiema cząsteczkami wodoru alkin daje alkan: HC≡C−CHX2−CHX3+2 HX2→NiCHX3−CHX2−CHX2−CHX3\ce{HC#C-CH2-CH3 + 2H2 ->[{Ni}] CH3-CH2-CH2-CH3}.

Eliminacja i reguła Zajcewa

to odłączenie atomów od dwóch sąsiednich atomów węgla, po którym między nimi powstaje wiązanie podwójne lub potrójne. Jest odwrotnością addycji.

Przykłady eliminacji:

halogenowodór
halogenopochodna ogrzewana z KOH\ce{KOH} w roztworze etanolowym daje alken
fluorowiec
1,2-dihalogenopochodna z cynkiem daje alken z wiązaniem podwójnym w miejscu dawnych atomów fluorowca
wodór (dehydrogenacja)
alkan w wysokiej temperaturze z katalizatorem daje alken.

Przykład z cynkiem: CHX3−CHBr−CHBr−CHX3+Zn→CHX3−CH=CH−CHX3+ZnBrX2\ce{CH3-CHBr-CHBr-CH3 + Zn -> CH3-CH=CH-CH3 + ZnBr2} (z 2,3-dibromobutanu powstaje but-2-en). Gdy warunki umożliwiają oba etapy eliminacji halogenowodoru z 1,2-dihalogenopochodnej, można otrzymać alkin.

Ważne

Jeśli możliwe są różne kierunki eliminacji halogenowodoru, zwykle powstaje głównie alken bardziej podstawiony: wodór odchodzi przeważnie od tego sąsiedniego atomu węgla, który ma mniej atomów wodoru.

Na przykład z 2-bromo-2-metylobutanu powstaje głównie 2-metylobut-2-en: CHX3−CBr(CHX3)−CHX2−CHX3+KOH→etanol, TCHX3−C(CHX3)=CH−CHX3+KBr+HX2O\ce{CH3-CBr(CH3)-CH2-CH3 + KOH ->[{etanol, T}] CH3-C(CH3)=CH-CH3 + KBr + H2O}.

Trzy typy reakcji różnią się tym, co dzieje się z wiązaniem między atomami węgla.

ReakcjaCo się dziejeWiązanie węgiel-węgiel
substytucjaatom lub grupa zastąpione innymibez zmian
addycjaatomy przyłączonewielokrotne staje się pojedyncze lub podwójne
eliminacjaatomy odłączonepowstaje podwójne lub potrójne

Halogenopochodna z zasadą daje różne produkty zależnie od warunków: w wodzie powstaje alkohol (substytucja), a w etanolu z ogrzewaniem - alken (eliminacja).

Ropa naftowa, gaz ziemny i skutki spalania paliw

Źródła węglowodorów

Naturalnymi źródłami węglowodorów są , i węgiel kamienny. Ropa to ciemna, oleista ciecz, mieszanina głównie węglowodorów, praktycznie nierozpuszczalna w wodzie i zazwyczaj od niej lżejsza.

Gaz ziemny to głównie metan, bezwonny i lżejszy od powietrza. Do gazu w sieci dodaje się substancję o silnym zapachu (nawanianie), żeby wyczuć wyciek.

Przeróbka ropy naftowej

Destylacja frakcyjna rozdziela ropę na frakcje o różnych zakresach temperatur wrzenia. Im niżej wrze frakcja, tym wyżej w kolumnie się ją odbiera.

Najwyżej uchodzi gaz rafineryjny, niżej odbiera się kolejno benzynę, naftę i olej napędowy, a na dole zostaje pozostałość, czyli mazut. Frakcje z destylacji mazutu pod obniżonym ciśnieniem są surowcem do otrzymywania olejów smarowych i parafiny, a z ciężkiej pozostałości otrzymuje się asfalt.

Przeróbka ropy naftowej

Produkty przeróbki ropy mają różne zastosowania:

gaz rafineryjny
paliwo i surowiec chemiczny
benzyna
silniki z zapłonem iskrowym
nafta
silniki odrzutowe
olej napędowy
silniki Diesla
asfalt (z mazutu)
nawierzchnie dróg.

Skutki spalania paliw kopalnych

  • tlenek węgla(IV) zatrzymuje ciepło wypromieniowane przez Ziemię, nasila i prowadzi do zmiany klimatu,
  • tlenek siarki(IV) ze spalania paliw zawierających siarkę, np. węgla kamiennego, i tlenki azotu przekształcają się w atmosferze w kwasy, które spadają jako ,
  • pyły, sadza i gazy ze spalania gromadzą się przy mgle lub bezwietrznej pogodzie i tworzą smog.

Kwaśne opady niszczą lasy oraz zakwaszają gleby i wody, a smog szkodzi drogom oddechowym.

W skrócie

  • 01Im dłuższy prosty łańcuch alkanu, tym wyższa temperatura wrzenia; temperatura topnienia i gęstość wykazują ogólną tendencję wzrostową. Izomer rozgałęziony zwykle wrze niżej niż nierozgałęziony o tym samym wzorze.
  • 01Omawiane ciekłe alkany tworzą warstwę nad wodą, a tetrachlorometan i trichlorometan tworzą warstwę pod wodą.
  • 02Produktem spalania alkanu jest woda oraz, zależnie od dostępu tlenu, tlenek węgla(IV), tlenek węgla(II) albo sadza.
  • 02W równaniu spalania uzgadnia się kolejno węgiel, wodór i tlen; ułamek przy tlenie usuwa podwojenie wszystkich współczynników.
  • 03Eten służy do otrzymywania polietylenu i przyspiesza dojrzewanie owoców, a etyn otrzymuje się z karbidu i spala w palniku acetylenowo-tlenowym.
  • 03Podczas polimeryzacji etenu jego cząsteczki łączą się w łańcuch polietylenu, a wiązania podwójne zmieniają się w pojedyncze.
  • 04Alkany oraz cykloalkany takie jak cyklopentan i cykloheksan reagują z chlorem lub bromem w świetle przez substytucję, a drugim produktem jest halogenowodór.
  • 04Halogenopochodna w wodnym roztworze wodorotlenku sodu daje alkohol z grupą −OH\ce{-OH} w miejscu atomu fluorowca.
  • 05Alken przyłącza wodór, fluorowiec, halogenowodór albo wodę, a jego wiązanie podwójne staje się pojedyncze.
  • 05Wodę bromową i roztwór manganianu(VII) potasu odbarwiają węglowodory nienasycone, a nasycone w ciemności i bez ogrzewania nie.
  • 06Przy typowej addycji halogenowodoru lub wody do niesymetrycznego alkenu wodór trafia głównie do atomu węgla wiązania podwójnego z większą liczbą atomów wodoru.
  • 06Alkin może przyłączyć dwie cząsteczki odczynnika po kolei: wiązanie potrójne staje się podwójne, a potem pojedyncze.
  • 07Eliminacja odłącza halogenowodór, fluorowiec albo wodór od sąsiednich atomów węgla i tworzy wiązanie podwójne lub potrójne.
  • 07W typowych przykładach halogenopochodna w roztworze wodnym zasady daje alkohol, a w etanolowym po ogrzaniu - alken. Jeśli mogą powstać różne alkeny, zwykle dominuje bardziej podstawiony.
  • 08Ropę rozdziela się przez destylację frakcyjną na frakcje o różnych zakresach temperatur wrzenia, a z przeróbki mazutu otrzymuje się oleje smarowe, parafinę i asfalt.
  • 08Tlenek węgla(IV) nasila efekt cieplarniany, tlenki siarki i azotu powodują kwaśne opady, a pyły i sadza są składnikami smogu.

Pojęcia z fiszek

Quizy w tym zestawie

50 pytań w 5 etapach

  1. Etap 1: Właściwości i spalanie alkanów

    Etap 1 · 8 fiszek · 10 pytań

  2. Etap 2: Eten, etyn i polimery

    Etap 2 · 7 fiszek · 10 pytań

  3. Etap 3: Substytucja i addycja

    Etap 3 · 6 fiszek · 10 pytań

  4. Etap 4: Reguły addycji i eliminacji

    Etap 4 · 11 fiszek · 10 pytań

  5. Etap 5: Ropa, gaz i skutki spalania

    Etap 5 · 8 fiszek · 10 pytań

  6. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Zobacz wszystkie fiszki z chemii

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.