Chemia
Olimpiada Chemiczna Juniorów - budowa i nazewnictwo węglowodorów
Alkany, alkeny, alkiny, węglowodory cykliczne i halogenopochodne: wzory ogólne, wzory strukturalne i półstrukturalne oraz nazwy systematyczne według zaleceń IUPAC. Uczysz się wybierać łańcuch główny, numerować atomy węgla i nazywać podstawniki, a także rozpoznawać izomery i rzędowość atomów węgla.
Podcast
Ładuję…
1.Węglowodory
Związki chemiczne zbudowane wyłącznie z atomów węgla i wodoru. Atom węgla jest w nich zawsze czterowartościowy, a ze względu na rodzaj wiązań między atomami węgla węglowodory dzielimy na nasycone i nienasycone.
2.Alkany
Węglowodory nasycone o łańcuchach otwartych (bez pierścienia): między atomami węgla mają wyłącznie wiązania pojedyncze. Cząsteczka alkanu zawiera największą możliwą liczbę atomów wodoru przy danej liczbie atomów węgla, czyli jest nimi „nasycona”.
3.Węglowodory nienasycone
Węglowodory, w których cząsteczkach między atomami węgla występuje co najmniej jedno wiązanie wielokrotne. Alkeny mają jedno wiązanie podwójne, a alkiny jedno wiązanie potrójne.
4.Szereg homologiczny
Grupa związków o podobnej budowie i podobnych właściwościach chemicznych, w której każdy kolejny związek różni się od poprzedniego o grupę . Wszystkie związki szeregu opisuje jeden wzór ogólny.
5.Wzory ogólne alkanów, alkenów i alkinów
Dla łańcuchów otwartych: alkany , alkeny z jednym wiązaniem podwójnym , alkiny z jednym wiązaniem potrójnym . W porównaniu z alkanem o tej samej liczbie atomów węgla alken ma o dwa atomy wodoru mniej, a alkin o cztery.
6.Wzór sumaryczny
Zapis, który podaje rodzaj i liczbę atomów w cząsteczce, np. , ale nie pokazuje, jak atomy są ze sobą połączone. Ten sam wzór sumaryczny mogą mieć różne związki.
7.Wzór strukturalny
Wzór, który pokazuje wszystkie atomy cząsteczki i każde wiązanie między nimi jako kreskę, także wiązania . Wiązanie pojedyncze to jedna kreska, podwójne - dwie, a potrójne - trzy.
8.Wzór półstrukturalny (grupowy)
Wzór, w którym atomy wodoru zapisujemy grupami przy atomach węgla, a kreskami pokazujemy tylko wiązania między atomami węgla, np. butan: .
9.Nazwy alkanów od jednego do czterech atomów węgla
Metan , etan , propan i butan . To nazwy systematyczne: wszystkie alkany mają końcówkę -an, a te cztery rdzenie trzeba zapamiętać.
10.Nazwy alkanów od pięciu do dziesięciu atomów węgla
Rdzeń nazwy pochodzi od liczebnika greckiego albo łacińskiego: pentan (5), heksan (6), heptan (7), oktan (8), nonan (9) i dekan (10). Wzór sumaryczny wynika z liczby atomów węgla, np. heksan to .
11.Tworzenie nazw alkenów i alkinów
Nazwę alkenu i alkinu tworzymy z nazwy alkanu o tej samej liczbie atomów węgla: końcówkę -an zmieniamy na -en, gdy jest wiązanie podwójne, albo na -yn, gdy jest potrójne, np. propan, propen, propyn.
12.Eten i propen
Najprostsze alkeny: eten (zwyczajowo etylen) i propen . Ich nazwy nie mają lokantu, bo wiązanie podwójne może tu zajmować tylko jedno położenie: przy numeracji od bliższego końca zawsze zaczyna się przy pierwszym atomie węgla.
13.But-1-en i but-2-en
But-1-en to , a but-2-en to ; oba mają wzór . Lokant 1 albo 2 to niższy numer atomu węgla tworzącego wiązanie podwójne; w prostym łańcuchu od czterech atomów węgla podajemy go, aby rozróżnić położenia wiązania.
14.Etyn i propyn
Najprostsze alkiny: etyn (zwyczajowo acetylen) i propyn . Wiązanie potrójne łączy w nich dwa atomy węgla, z których każdy ma jeszcze tylko jedno inne wiązanie.
15.But-1-yn i but-2-yn
Dwa alkiny o wzorze : i . Różnią się położeniem wiązania potrójnego, a lokant stoi tuż przed końcówką -yn.
16.Lokant
Liczba podająca numer atomu węgla łańcucha głównego, przy którym leży wiązanie wielokrotne albo podstawnik. Lokant wiązania stoi tuż przed końcówką (heks-2-en), a przy dwóch wiązaniach podwójnych dodajemy „a”: buta-1,3-dien.
17.Łańcuch główny
Najdłuższy nieprzerwany łańcuch atomów węgla w cząsteczce; według zaleceń IUPAC od liczby jego atomów pochodzi rdzeń nazwy. Łańcuch może być narysowany z zakrętem, a atomy węgla spoza niego tworzą podstawniki.
18.Podstawnik
Atom albo grupa atomów przyłączona do łańcucha głównego zamiast atomu wodoru. Najczęstsze to grupa metylowa (w nazwie przedrostek metylo-) i grupa etylowa (przedrostek etylo-).
19.Dlaczego nazwa „2-etylobutan” jest błędna?
Bo grupa etylowa przy drugim atomie węgla przedłuża łańcuch: najdłuższy łańcuch ma pięć atomów węgla, więc ten związek to 3-metylopentan. Z tego samego powodu „1-metylobutan” to po prostu pentan.
20.Numeracja łańcucha głównego
Łańcuch główny numerujemy od końca, który daje niższe lokanty: najpierw wiązaniu wielokrotnemu, potem podstawnikom. Gdy lokantów jest kilka, porównujemy uporządkowane rosnąco zestawy obu numeracji i wybieramy ten z mniejszą liczbą na pierwszym miejscu, na którym się różnią. Dlatego to 2-metylobutan, a nie 3-metylobutan.
21.Jak nazywa się ten alkan?
2,3-dimetylobutan. Łańcuch główny ma cztery atomy węgla, a przy drugim i trzecim są grupy metylowe; przedrostek krotności di- mówi o dwóch jednakowych podstawnikach (tri- - trzech, tetra- - czterech), a każdy dostaje własny lokant.
22.Kolejność alfabetyczna podstawników
Różne podstawniki zapisujemy w kolejności alfabetycznej polskich nazw, bez liczenia przedrostków di-, tri-, tetra-, np. 2-bromo-1-chloropropan. Gdy lokanty liczone z obu stron są takie same, niższy dostaje podstawnik pierwszy w alfabecie.
23.Zapis nazwy z podstawnikami
Nazwa to jedno słowo: lokanty i nazwy podstawników stoją przed nazwą łańcucha głównego, np. 3-etylo-2-metyloheksan. Lokanty oddzielamy od siebie przecinkami, a od liter łącznikiem (krótką kreską), np. 2,2-dimetylopropan.
24.Nazwa alkenu z podstawnikiem
Lokant podstawnika stoi na początku nazwy, a lokant wiązania podwójnego tuż przed końcówką -en. Numerację wyznacza wiązanie podwójne, np. to 3-metylobut-1-en.
25.Izomery
Związki o tym samym wzorze sumarycznym, ale innej budowie cząsteczek, a więc o różnych nazwach i właściwościach. Izomeria konstytucyjna polega na innej kolejności łączenia się atomów w cząsteczce.
26.Izomeria łańcuchowa
Izomery różnią się budową łańcucha węglowego: prostego albo rozgałęzionego. ma dwa takie izomery: butan i 2-metylopropan, a trzy: pentan, 2-metylobutan i 2,2-dimetylopropan.
27.Izomeria położenia
Izomery mają ten sam łańcuch węglowy, ale wiązanie wielokrotne albo podstawnik leży w innym miejscu, np. but-1-en i but-2-en albo 1-chloropropan i 2-chloropropan.
28.Rzędowość atomów węgla
Atom węgla połączony z jednym atomem węgla jest I-rzędowy, z dwoma - II-rzędowy, z trzema - III-rzędowy, a z czterema - IV-rzędowy, jak centralny atom w 2,2-dimetylopropanie. Atomów wodoru nie liczymy.
29.Cykloalkany
Nasycone węglowodory cykliczne: atomy węgla tworzą w nich pierścień połączony wyłącznie wiązaniami pojedynczymi. Cykloalkany z jednym pierścieniem mają wzór ogólny (). Nazwę cykloalkanu bez podstawników tworzymy z przedrostka cyklo- i nazwy alkanu o tej samej liczbie atomów węgla.
30.Najprostsze cykloalkany
Cyklopropan , cyklobutan , cyklopentan i cykloheksan . Każdy atom węgla pierścienia tworzy grupę , więc atomów wodoru jest dwa razy więcej niż atomów węgla.
31.Izomeria alkenów i cykloalkanów
Alkeny i cykloalkany mają ten sam wzór ogólny , więc przy tej samej liczbie atomów węgla są izomerami. Na przykład propen i cyklopropan mają ten sam wzór .
32.Cykloalkeny
Cykloalkeny z jednym pierścieniem i jednym wiązaniem podwójnym, bez innych wiązań wielokrotnych, mają wzór ogólny , taki sam jak alkiny. Przykładem jest cykloheksen .
33.Halogenopochodne węglowodorów
Związki powstałe z węglowodorów przez zastąpienie jednego albo kilku atomów wodoru atomami fluorowca: fluoru, chloru, bromu albo jodu. Nazywamy je, dodając do nazwy węglowodoru przedrostek fluoro-, chloro-, bromo- albo jodo-.
34.Chlorometan i dichlorometan
Pochodne metanu z jednym i dwoma atomami chloru: chlorometan i dichlorometan . Nazwy nie mają lokantu, bo metan ma jeden atom węgla, a przedrostek di- podaje liczbę atomów chloru.
35.Trichlorometan i tetrachlorometan
Trichlorometan (zwyczajowo chloroform) ma trzy atomy chloru i jeden atom wodoru. W tetrachlorometanie wszystkie cztery atomy wodoru metanu zastąpiono atomami chloru.
36.Chloroetan
Halogenopochodna etanu (). Nazwa nie ma lokantu, bo oba atomy węgla etanu są równocenne: atom chloru przy którymkolwiek z nich daje ten sam związek.
37.1-chloropropan i 2-chloropropan
Dwa izomery położenia o wzorze : 1-chloropropan i 2-chloropropan . Atom chloru przy skrajnym atomie węgla ma zawsze lokant 1, nigdy 3.
38.Jak nazywa się ten związek?
2-bromobutan . Łańcuch numerujemy od końca bliższego atomowi bromu, dlatego brom ma lokant 2, a nie 3 - nazwa „3-bromobutan” jest błędna.
39.1,2-dibromoetan
Halogenopochodna etanu z atomami bromu przy dwóch sąsiednich atomach węgla. Powstaje przy przyłączaniu bromu do etenu: .
40.Chloroeten
Halogenopochodna alkenu : eten, w którym jeden atom wodoru zastąpiono atomem chloru (zwyczajowo chlorek winylu). Jest monomerem, z którego otrzymuje się poli(chlorek winylu), czyli PVC.
Notatka
Węglowodory i ich podział
to związki zbudowane tylko z atomów węgla i wodoru. Związek, który zawiera jeszcze inny pierwiastek, np. azot albo fluor, nie jest już węglowodorem. Atom węgla jest w nich czterowartościowy: we wzorze strukturalnym wychodzą z niego zawsze cztery kreski.
Pierwszym kryterium podziału są wiązania między atomami węgla. W węglowodorach nasyconych występują tylko wiązania pojedyncze. mają co najmniej jedno wiązanie wielokrotne: podwójne albo potrójne.
Drugim kryterium jest kształt szkieletu węglowego: łańcuch otwarty albo pierścień. Węglowodory z pierścieniem nazywamy cyklicznymi.
Pięć najważniejszych grup to: alkany i , które są nasycone, oraz alkeny, alkiny i , które są nienasycone.
Szereg homologiczny i wzory ogólne
W szeregu homologicznym każdy następny związek ma o jeden atom węgla i dwa atomy wodoru więcej, czyli o grupę . Dlatego cały szereg opisuje jeden wzór ogólny, w którym oznacza liczbę atomów węgla. Na przykład alkiny o wzorach i to sąsiednie człony jednego szeregu.
Trzy szeregi węglowodorów o łańcuchach otwartych porównuje tabela.
| Szereg | Wzór ogólny | Wiązanie między atomami C | Końcówka |
|---|---|---|---|
| alkany | tylko pojedyncze | -an | |
| alkeny | jedno podwójne | -en | |
| alkiny | jedno potrójne | -yn |
Różnice we wzorach wynikają z czterowartościowości węgla. Każda dodatkowa kreska wiązania między dwoma atomami węgla zastępuje dwa wiązania z wodorem: po jednym przy każdym z tych atomów.
ustala się, wybierając wzór ogólny szeregu i podstawiając za liczbę atomów węgla. Jeśli znamy szereg, od liczby atomów wodoru można też wrócić do liczby atomów węgla.
Przykład
Łańcuch otwarty z ośmiu atomów węgla i jedno wiązanie potrójne: , czyli ; sprawdzenie drugą drogą: .
W drugą stronę: alken z 20 atomami wodoru spełnia warunek , więc ma 10 atomów węgla i wzór .
Rodzaje wzorów i nazwy alkanów o łańcuchach prostych
Ten sam związek można zapisać kilkoma wzorami, które różnią się tym, ile pokazują. Wzór sumaryczny podaje tylko rodzaj i liczbę atomów, np. propan to . Nie widać z niego połączeń atomów, dlatego bywa wspólny dla kilku związków.
pokazuje wszystkie atomy i wiązania, także wiązania z atomami wodoru. Wiązanie pojedyncze oznacza się jedną kreską, podwójne dwiema, a potrójne trzema. Najprostszy jest wzór strukturalny metanu: atom węgla i cztery kreski do atomów wodoru.
(grupowy) skupia atomy wodoru w grupy przy atomach węgla, a kreskami łączy tylko atomy węgla, np. propan .
Nazwy pierwszych czterech trzeba zapamiętać: metan, etan, propan i butan. Od pięciu atomów węgla rdzeń nazwy to liczebnik grecki albo łaciński: pent- (5), heks- (6), hept- (7), okt- (8), non- (9) i dek- (10). Każdy alkan ma końcówkę -an.
Nazwy alkenów i alkinów
Rdzeń nazwy alkenu albo alkinu jest taki jak w nazwie alkanu o tej samej długości łańcucha głównego. Zamiast -an stosuje się -en przy wiązaniu podwójnym, a -yn przy potrójnym. Gdy trzeba wskazać położenie wiązania, dodaje się .
Przy dwóch i trzech atomach węgla w prostym łańcuchu wiązanie wielokrotne ma tylko jedno możliwe położenie. Dlatego eten, propen, etyn i propyn nie mają lokantu. Etylen i acetylen to nazwy zwyczajowe etenu i etynu.
W prostym łańcuchu od czterech atomów węgla wiązanie może leżeć w różnych miejscach. Łańcuch numeruje się wtedy od końca bliższego wiązaniu, a lokant to niższy z numerów dwóch atomów węgla tworzących to wiązanie.
Zapamiętaj
Lokant wiązania wielokrotnego stoi w nazwie między rdzeniem a końcówką -en albo -yn i z obu stron oddzielają go łączniki (krótkie kreski).
Na przykład w wiązanie podwójne zaczyna się przy trzecim atomie węgla, licząc od lewej. Ten związek to hept-3-en. W obie strony dają ten sam lokant, więc nazwa brzmi heks-3-yn.
Gdy w łańcuchu są dwa wiązania podwójne, do rdzenia dodaje się „a” i podaje dwa lokanty, np. buta-1,3-dien.
Nazwy węglowodorów rozgałęzionych
Rdzeń nazwy pochodzi od łańcucha głównego, czyli najdłuższego nieprzerwanego ciągu atomów węgla. Ten ciąg może we wzorze skręcać, bo liczą się połączenia, a nie kierunek zapisu. Atomy węgla spoza niego tworzą podstawniki, np. grupę metylową albo etylową.
nie może przedłużać łańcucha głównego. Grupa metylowa na skrajnym atomie albo etylowa na drugim atomie łańcucha oznacza, że wybrano za krótki łańcuch.
Aby wybrać kierunek numeracji, porównuje się zestawy lokantów uporządkowane rosnąco. Wygrywa zestaw z niższą liczbą na pierwszym miejscu, na którym zestawy się różnią.
Ważne
Wiązanie wielokrotne ma pierwszeństwo przed podstawnikami, nawet jeśli podstawnik dostaje wtedy wyższy lokant. Gdy oba kierunki dają mu ten sam lokant, porównuje się lokanty podstawników.
Nazwa jest jednym słowem: lokanty i nazwy podstawników stoją przed nazwą łańcucha głównego. Kilka jednakowych podstawników oznacza przedrostek di-, tri- albo tetra-, a każdy z nich ma własny lokant. Lokanty oddziela się od siebie przecinkami, a od liter - łącznikiem.
Na przykład w ma pięć atomów węgla. Od lewej grupy metylowe dostają lokanty 2, 2 i 4, a od prawej 2, 4 i 4. Niższy jest pierwszy zestaw, więc związek to 2,2,4-trimetylopentan.
Różne podstawniki układa się alfabetycznie, bez liczenia przedrostków krotności. Związek to 3-chloro-2-metylopentan: chloro- stoi przed metylo-, choć ma wyższy lokant. Jeśli oba kierunki dają ten sam zestaw lokantów, niższy lokant dostaje podstawnik pierwszy w kolejności alfabetycznej.
Izomeria i rzędowość atomów węgla
mają ten sam wzór sumaryczny, ale różnią się budową cząsteczek. Jeżeli różnią się sposobem połączenia atomów, są to izomery konstytucyjne.
Tabela porównuje izomerię łańcuchową i dwie odmiany izomerii położenia.
| Izomeria | Co się zmienia | Przykład pary |
|---|---|---|
| łańcuchowa | rozgałęzienie łańcucha | oktan i 2,2,4-trimetylopentan |
| położenia wiązania | miejsce wiązania wielokrotnego | heks-1-yn i heks-3-yn |
| położenia podstawnika | miejsce podstawnika | 1-jodobutan i 2-jodobutan |
Wzór odwrócony albo zapisany z zakrętem przedstawia ten sam związek, jeśli kolejność połączeń atomów się nie zmienia. Dla alkanów o czterech, pięciu i sześciu atomach węgla liczby izomerów to odpowiednio dwa, trzy i pięć.
Rzędowość atomu węgla to liczba atomów węgla, z którymi jest on bezpośrednio połączony; atomów wodoru nie liczy się. Atom połączony z jednym, dwoma, trzema albo czterema atomami węgla jest odpowiednio I-, II-, III- albo IV-rzędowy. Węgiel w metanie nie ma sąsiada węglowego, więc nie należy do żadnego z tych czterech rzędów.
W 2,2,4-trimetylopentanie są atomy wszystkich czterech rzędów. Drugi atom łańcucha głównego jest IV-rzędowy, czwarty III-rzędowy, a trzeci II-rzędowy. Pozostałe pięć atomów węgla należy do grup i jest I-rzędowych.
Węglowodory cykliczne
W cykloalkanach wszystkie wiązania między atomami węgla są pojedyncze. Nazwę cykloalkanu o jednym pierścieniu, bez podstawników, tworzy przedrostek cyklo- i nazwa alkanu o tej samej liczbie atomów węgla, np. cyklodekan. Najmniejszy pierścień ma trzy atomy węgla.
Zamknięcie jednego pierścienia wymaga jednego dodatkowego wiązania między atomami węgla. Dlatego cykloalkan z jednym pierścieniem ma o dwa atomy wodoru mniej niż alkan o tej samej liczbie atomów węgla i wzór ogólny .
Taki sam wzór ogólny mają alkeny, więc alken i cykloalkan z jednym pierścieniem o tej samej liczbie atomów węgla są izomerami. Przykładem jest para okt-1-en i cyklooktan: oba związki mają wzór . Cechy wspólne i różnice obu grup zestawia diagram.
Cykloalkeny z jednym pierścieniem i jednym wiązaniem podwójnym, bez innych wiązań wielokrotnych, mają wzór ogólny , taki sam jak alkiny. Na przykład cyklopenten ma wzór .
Ważne
Wzór sumaryczny pasujący do albo nie rozstrzyga, czy cząsteczka ma pierścień: grupę węglowodoru ustala się dopiero z jego budowy.
Halogenopochodne węglowodorów
Halogenopochodne powstają z węglowodorów, gdy jeden albo kilka atomów wodoru zastąpią atomy fluorowców: fluoru, chloru, bromu lub jodu. Fluorowiec jest w nazwie podstawnikiem z przedrostkiem fluoro-, chloro-, bromo- albo jodo-.
Lokanty i numeracja działają tak samo jak przy grupach metylowych. Lokant pomija się wtedy, gdy jest zbędny do rozróżnienia położeń, np. w fluorometanie i bromoetanie .
Liczbę jednakowych atomów fluorowca podaje przedrostek krotności. Gdy podajemy lokanty, każdy atom dostaje własny, np. to 2,2-dichloropropan. Kolejne pochodne metanu z chlorem to chlorometan, dichlorometan, trichlorometan (zwyczajowo chloroform) i tetrachlorometan.
Gdy dwa różne fluorowce otrzymują w obu kierunkach numeracji ten sam zestaw lokantów, niższy lokant dostaje ten pierwszy w alfabecie. Dlatego to 1-bromo-2-jodoetan.
Halogenopochodna może zachować wiązanie wielokrotne i wtedy jej nazwa kończy się na -en albo -yn, np. bromoeten . Ważnym związkiem tej grupy jest , z którego otrzymuje się poli(chlorek winylu), czyli PVC.
W skrócie
- 01Grupę węglowodoru wyznaczają dwie cechy: rodzaj wiązań między atomami węgla oraz łańcuch otwarty albo pierścień.
- 02Kolejne człony szeregu homologicznego różnią się o . Wzór ogólny daje wzór sumaryczny dla dopuszczalnych wartości : od 1 dla alkanów i od 2 dla alkenów oraz alkinów.
- 03Im więcej wiązań pokazuje wzór, tym dokładniej opisuje budowę cząsteczki: najmniej mówi wzór sumaryczny, najwięcej strukturalny.
- 03Rdzeń nazwy alkanu podaje liczbę atomów węgla w łańcuchu, a końcówka -an oznacza same wiązania pojedyncze.
- 04W nazwie prostego alkenu lub alkinu od czterech atomów węgla podajemy najniższy możliwy lokant wiązania wielokrotnego.
- 05Rdzeń nazwy daje najdłuższy łańcuch. Kierunek numeracji wybiera się według lokantu wiązania wielokrotnego, a gdy nie rozstrzyga on kierunku, według lokantów podstawników.
- 05Podstawniki stoją przed rdzeniem w kolejności alfabetycznej, a jednakowe zbiera przedrostek krotności.
- 06Izomery konstytucyjne mają wspólny wzór sumaryczny, a różnią się np. rozgałęzieniem łańcucha albo położeniem wiązania lub podstawnika.
- 06Rzędowość atomu węgla zależy tylko od liczby atomów węgla, z którymi jest on połączony.
- 07Jeden pierścień, tak jak jedno wiązanie podwójne, zmniejsza liczbę atomów wodoru o dwa względem alkanu o tej samej liczbie atomów węgla.
- 08Fluorowiec w nazwie traktuje się jak podstawnik: ma przedrostek i miejsce w kolejności alfabetycznej, a gdy trzeba wskazać położenie, także lokant.
- 08Końcówka nazwy halogenopochodnej pokazuje, czy pochodzi ona od węglowodoru nasyconego, czy nienasyconego.
Pojęcia z fiszek
Quizy w tym zestawie
50 pytań w 5 etapach
Etap 1: Rodzaje węglowodorów i wzory
Etap 1 · 12 fiszek · 10 pytań
Etap 2: Nazwy alkanów, alkenów i alkinów
Etap 2 · 12 fiszek · 10 pytań
Etap 3: Reguły nazewnictwa IUPAC
Etap 3 · 6 fiszek · 10 pytań
Etap 4: Izomeria, rzędowość i pierścienie
Etap 4 · 2 fiszki · 10 pytań
Etap 5: Halogenopochodne węglowodorów
Etap 5 · 8 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
uczy się 10
20 fiszek uczy się 2
40 fiszek
40 fiszek uczy się 3
36 fiszek uczy się 1
19 fiszek
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
