Pomorski Wojewódzki Konkurs z Języka Niemieckiego - geografia i historia D-A-CH

1.Kraje niemieckojęzyczne (D-A-CH i Liechtenstein)

Niemiecki jest językiem urzędowym w Niemczech (Deutschland, stolica Berlin), Austrii (Österreich, stolica Wien) i Liechtensteinie (stolica Vaduz) oraz jednym z języków Szwajcarii (die Schweiz, siedziba władz Bern). Skrót D-A-CH pochodzi od znaków na tablicach rejestracyjnych. Nazwę die Schweiz używamy z rodzajnikiem: in der Schweiz (w Szwajcarii), in die Schweiz (do Szwajcarii). Niemcy i Austria płacą euro, a Szwajcaria i Liechtenstein - frankiem szwajcarskim.

2.Niemcy - państwo federalne

Republika Federalna Niemiec (die Bundesrepublik Deutschland) składa się z 16 krajów związkowych (Bundesländer). Trzy z nich to miasta-kraje (Stadtstaaten): Berlin, Hamburg i Brema (Bremen). Stolicą jest Berlin nad Szprewą. Niemcy leżą nad dwoma morzami: Morzem Północnym (die Nordsee) i Bałtykiem (die Ostsee), a graniczą z dziewięcioma państwami, m.in. z Polską, Czechami, Austrią, Szwajcarią i Francją. Największym landem jest Bawaria (Bayern).

3.Stolice landów - zachód i południe Niemiec

Bayern (Bawaria) - München, Baden-Württemberg (Badenia-Wirtembergia) - Stuttgart, Hessen (Hesja) - Wiesbaden, Nordrhein-Westfalen (Nadrenia Północna-Westfalia) - Düsseldorf, Rheinland-Pfalz (Nadrenia-Palatynat) - Mainz, Saarland (Kraj Saary) - Saarbrücken. Pułapka: Frankfurt nad Menem (Hesja) i Kolonia (Nadrenia Północna-Westfalia) to duże i znane miasta, ale nie są stolicami landów.

4.Stolice landów - północ i wschód Niemiec

Niedersachsen (Dolna Saksonia) - Hannover, Schleswig-Holstein (Szlezwik-Holsztyn) - Kiel, Mecklenburg-Vorpommern (Meklemburgia-Pomorze Przednie) - Schwerin, Brandenburg (Brandenburgia) - Potsdam, Sachsen (Saksonia) - Dresden, Sachsen-Anhalt (Saksonia-Anhalt) - Magdeburg, Thüringen (Turyngia) - Erfurt. Berlin, Hamburg i Brema są jednocześnie miastami i landami. Pułapka: Lipsk (Leipzig) i Rostock to duże miasta, ale nie stolice landów.

5.Ren (der Rhein)

Ren wypływa w Alpach Szwajcarskich (kanton Graubünden), przepływa przez Jezioro Bodeńskie i tworzy wodospad Rheinfall koło Schaffhausen - największy w Europie Środkowej. Dalej płynie wzdłuż granicy szwajcarsko-niemieckiej i niemiecko-francuskiej, przez Bonn, Kolonię i Düsseldorf, a w Holandii uchodzi do Morza Północnego. Spośród wszystkich rzek ma najdłuższy odcinek na terenie Niemiec. Nad Renem wznosi się skała Loreley, znana z legendy o pięknej dziewczynie wabiącej żeglarzy.

6.Dunaj (die Donau)

Dunaj zaczyna się w Schwarzwaldzie (w Donaueschingen łączą się strumienie Brigach i Breg) i płynie na wschód: przez Ulm, Ratyzbonę (Regensburg), Pasawę (Passau), Linz i Wiedeń, a potem przez Bratysławę i Budapeszt do Morza Czarnego. Jest drugą co do długości rzeką Europy, po Wołdze.

7.Łaba, Odra, Nysa i inne rzeki

Łaba (die Elbe) wypływa w Karkonoszach w Czechach i płynie przez Drezno, Magdeburg i Hamburg do Morza Północnego. Odra (die Oder) i Nysa Łużycka (die Neiße) tworzą granicę Niemiec z Polską. Inne rzeki i miasta: die Spree - Berlin, der Main - Frankfurt am Main, die Weser - Bremen, die Isar - München, der Neckar - Stuttgart i Heidelberg. W Austrii: der Inn - Innsbruck, die Salzach - Salzburg; w Szwajcarii: die Aare - Bern, die Limmat - Zürich.

8.Góry Niemiec

Na południu Niemiec leży niewielki fragment Alp - Alpy Bawarskie z najwyższym szczytem kraju, Zugspitze (2962 m). Środek kraju zajmują niższe góry średnie (das Mittelgebirge): Harz z Brockenem (1141 m), związanym z legendą o zlocie czarownic w noc Walpurgii; Schwarzwald (Szwarcwald) w Badenii-Wirtembergii, znany z zegarów z kukułką; Rudawy (das Erzgebirge) w Saksonii, słynące z drewnianych zabawek i ozdób świątecznych.

9.Jeziora i wybrzeże Niemiec

Jezioro Bodeńskie (der Bodensee) leży na styku Niemiec, Austrii i Szwajcarii; przepływa przez nie Ren. Chiemsee w Bawarii nazywane jest Bawarskim Morzem, a Müritz to największe jezioro leżące w całości w Niemczech. Przy wybrzeżu Morza Północnego rozciąga się Wattenmeer - płytkie morze, którego dno odsłania się podczas odpływu (die Ebbe) i znika pod wodą podczas przypływu (die Flut); leżą tam Wyspy Fryzyjskie z Sylt. Największa wyspa Niemiec, Rugia (Rügen) na Bałtyku, słynie z kredowych klifów.

10.Berlin - najważniejsze zabytki

Brama Brandenburska (das Brandenburger Tor) z kwadrygą na szczycie stała przy murze berlińskim, a po 1989 r. stała się symbolem zjednoczenia. Reichstag ze szklaną kopułą to siedziba parlamentu (der Bundestag). Wieża telewizyjna (der Fernsehturm) stoi przy Alexanderplatz. East Side Gallery to najdłuższy zachowany fragment muru z malowidłami, a Checkpoint Charlie - dawne przejście graniczne między Wschodem a Zachodem. Na Wyspie Muzeów (die Museumsinsel) na Szprewie stoi kilka wielkich muzeów.

11.Słynne zabytki Niemiec

Katedra w Kolonii (der Kölner Dom) - gotycka, budowana od 1248 do 1880 r. Zamek Neuschwanstein w Bawarii - bajkowa budowla króla Ludwika II z XIX w. Holstentor - średniowieczna brama miejska Lubeki. Drezno - kościół Frauenkirche i barokowy Zwinger. Zamek w Heidelbergu - częściowo zrujnowana budowla nad Neckarem. Wartburg koło Eisenach - zamek, w którym Marcin Luter tłumaczył Biblię. Sanssouci w Poczdamie - pałac Fryderyka II Wielkiego.

12.Duże miasta Niemiec

Hamburg nad Łabą ma największy port Niemiec i nazywany jest bramą na świat (das Tor zur Welt); słynie ze Speicherstadt - dzielnicy dawnych magazynów. Monachium (München), stolica Bawarii, ma plac Marienplatz z ratuszem i kurantem (das Glockenspiel), a jesienią odbywa się tam Oktoberfest. Frankfurt nad Menem to miasto banków i wielkiego lotniska. Kolonia słynie z katedry i karnawału, a Brema z pomnika Muzykantów z Bremy (die Bremer Stadtmusikanten).

13.Austria - państwo

Republika Austrii (die Republik Österreich) ze stolicą w Wiedniu (Wien) składa się z 9 krajów związkowych. Większą część kraju zajmują Alpy; najwyższy szczyt to Großglockner (3798 m). Przez Austrię płynie Dunaj, a na granicy z Węgrami leży stepowe Jezioro Nezyderskie (der Neusiedler See). Od 1955 r. Austria jest państwem neutralnym, a jej walutą jest euro. Austriacy mają wiele własnych słów, np. Jänner (styczeń), Paradeiser (pomidor), Erdäpfel (ziemniaki).

14.Kraje związkowe Austrii i ich stolice

Wien (Wiedeń - jednocześnie miasto i land), Niederösterreich (Dolna Austria) - St. Pölten, Oberösterreich (Górna Austria) - Linz, Salzburg - Salzburg, Tirol (Tyrol) - Innsbruck, Vorarlberg - Bregenz nad Jeziorem Bodeńskim, Kärnten (Karyntia) - Klagenfurt, Steiermark (Styria) - Graz, Burgenland - Eisenstadt. Pułapka: Wiedeń leży w środku Dolnej Austrii, ale do niej nie należy.

15.Wiedeń, Salzburg i Innsbruck - zabytki

Wiedeń: gotycka katedra św. Szczepana (der Stephansdom, potocznie Steffl), pałac Schönbrunn - letnia rezydencja Habsburgów, Hofburg - ich główna siedziba w centrum miasta, barokowy Belweder oraz diabelski młyn (das Riesenrad) w parku Prater. Salzburg nad Salzachą: dom, w którym urodził się Mozart (Getreidegasse), i twierdza Hohensalzburg. Innsbruck: Złoty Dach (das Goldene Dachl). Nad alpejskim jeziorem leży malownicze miasteczko Hallstatt.

16.Szwajcaria - państwo

Szwajcaria (die Schweiz) oficjalnie nazywa się Konfederacją Szwajcarską (die Schweizerische Eidgenossenschaft); łacińska nazwa Confoederatio Helvetica daje skrót CH. Dzieli się na 26 kantonów (Kantone). Bern nie jest formalnie stolicą, lecz miastem federalnym (die Bundesstadt) - siedzibą rządu i parlamentu. Szwajcaria jest od dawna państwem neutralnym, nie należy do Unii Europejskiej, a jej walutą jest frank szwajcarski (CHF).

17.Języki Szwajcarii

Szwajcaria ma cztery języki narodowe: niemiecki (północ i środek kraju, większość mieszkańców), francuski (zachód, np. Genewa i Lozanna), włoski (południe, kanton Tessin/Ticino) i retoromański (części kantonu Graubünden). Niemieckojęzyczni Szwajcarzy na co dzień mówią dialektami (das Schweizerdeutsch), a piszą w standardowym niemieckim bez litery ß: Strasse zamiast Straße. Szwajcarskie słowa to np. das Velo (rower) i Grüezi (dzień dobry).

18.Kantony i miasta Szwajcarii

Zurych (Zürich) nad Limmatem i Jeziorem Zuryskim to największe miasto kraju. Genewa (Genf) nad Jeziorem Genewskim jest siedzibą Międzynarodowego Czerwonego Krzyża, założonego tam w 1863 r. Bazylea (Basel) nad Renem leży na styku Szwajcarii, Niemiec i Francji. Lucerna (Luzern) słynie z drewnianego krytego mostu Kapellbrücke. Graubünden to największy kanton, a Tessin - kanton włoskojęzyczny. Uri, Schwyz i Unterwalden to najstarsze kantony; od Schwyz pochodzi nazwa kraju.

19.Góry i jeziora Szwajcarii

Większą część Szwajcarii zajmują Alpy. Najwyższy szczyt to Dufourspitze (4634 m) w masywie Monte Rosa, a najsłynniejszy - Matterhorn (4478 m) w kształcie piramidy, wznoszący się nad Zermatt. Znane są też szczyty Jungfrau i Eiger. Duże jeziora to Jezioro Genewskie (der Genfer See), Jezioro Bodeńskie i Jezioro Czterech Kantonów (der Vierwaldstättersee) koło Lucerny. Na północy, na Renie, leży wodospad Rheinfall.

20.Liechtenstein

Księstwo Liechtensteinu (das Fürstentum Liechtenstein) leży w Alpach, nad Renem, między Szwajcarią a Austrią. Stolicą jest Vaduz, nad którym stoi zamek - siedziba księcia (der Fürst). To monarchia konstytucyjna, w której władzę dziedziczy ród Liechtensteinów. Językiem urzędowym jest niemiecki, a walutą - frank szwajcarski. To jedno z najmniejszych państw Europy; podobnie jak Szwajcaria nie ma dostępu do morza.

21.Karol Wielki (Karl der Große)

Król Franków, który zjednoczył dużą część Europy Zachodniej. W Boże Narodzenie 800 r. papież koronował go w Rzymie na cesarza. Jego ulubioną siedzibą był Akwizgran (Aachen), gdzie zbudował kaplicę pałacową - dziś część katedry, w której został pochowany. Z wschodniej części jego państwa, po jej podziale, wyrosły z czasem Niemcy.

22.Święte Cesarstwo Rzymskie (das Heilige Römische Reich)

W 962 r. król niemiecki Otto I Wielki został koronowany w Rzymie na cesarza - to początek Świętego Cesarstwa Rzymskiego, później nazywanego Świętym Cesarstwem Rzymskim Narodu Niemieckiego. Rzesza składała się z wielu księstw, biskupstw i wolnych miast. Od czasów Złotej Bulli (1356) króla, przyszłego cesarza, wybierało siedmiu książąt elektorów (die Kurfürsten). Cesarstwo przetrwało do 1806 r.

23.Habsburgowie

Ród, który przez ponad 600 lat rządził Austrią. W 1273 r. Rudolf I Habsburg został wybrany królem niemieckim, a wkrótce potem Habsburgowie przejęli Austrię. Przez wieki zdobywali kolejne kraje, często dzięki korzystnym małżeństwom, i prawie bez przerwy obsadzali tron cesarski. Ich stolicą był Wiedeń. Panowanie Habsburgów skończyło się w 1918 r., po I wojnie światowej.

24.Początki Szwajcarii (1291)

W 1291 r. trzy kantony leśne - Uri, Schwyz i Unterwalden - zawarły wieczyste przymierze (der Bundesbrief) przeciw obcym władcom. Według tradycji przysięgę złożono na łące Rütli nad Jeziorem Czterech Kantonów (der Rütlischwur). Dlatego 1 sierpnia to święto narodowe Szwajcarii. Z tamtych czasów pochodzi legenda o Wilhelmie Tellu, który na rozkaz namiestnika Gesslera zestrzelił z kuszy (die Armbrust) jabłko z głowy syna.

25.Hanza (die Hanse)

Związek miast kupieckich, który od XIII do XVII w. panował w handlu na Bałtyku i Morzu Północnym. Najważniejszym miastem była Lubeka (Lübeck), nazywana królową Hanzy; jej symbolem jest brama Holstentor. Do Hanzy należały też m.in. Hamburg, Brema, Gdańsk, Toruń i Elbląg. Towary przewoziły statki zwane kogami (die Kogge). Hamburg i Brema do dziś nazywają się miastami hanzeatyckimi (die Hansestadt).

26.Marcin Luter i reformacja

W 1517 r. mnich Marcin Luter (Martin Luther) ogłosił w Wittenberdze 95 tez, w których krytykował sprzedaż odpustów. Dało to początek reformacji i powstaniu kościołów protestanckich (ewangelickich). Ukrywając się na zamku Wartburg, Luter przetłumaczył Nowy Testament na język niemiecki. Jego przekład czytano w całej Rzeszy, dlatego pomógł ujednolicić pisany język niemiecki.

27.Wojna trzydziestoletnia (1618-1648)

Wojna religijna i polityczna, toczona głównie na ziemiach Rzeszy. Zaczęła się w 1618 r. w Pradze, gdy protestanci wyrzucili cesarskich urzędników przez okno zamku (defenestracja praska). Zniszczyła wiele niemieckich miast i wsi. Zakończył ją w 1648 r. pokój westfalski, podpisany w Münster i Osnabrück. Pokój osłabił władzę cesarza, a Szwajcaria i Holandia zostały uznane za państwa niezależne od Rzeszy.

28.Odsiecz wiedeńska (1683)

W 1683 r. wielka armia turecka oblegała Wiedeń - stolicę Habsburgów. 12 września 1683 r. połączone wojska pod wodzą króla Polski Jana III Sobieskiego rozbiły Turków w bitwie pod Wiedniem, na wzgórzach Kahlenberg. Zwycięstwo zatrzymało pochód Turcji w głąb Europy. To ważny wspólny punkt historii Polski i Austrii.

29.Maria Teresa i Fryderyk II Wielki

Maria Teresa (Maria Theresia) rządziła krajami Habsburgów w latach 1740-1780. Przeprowadziła wiele reform, m.in. wprowadziła powszechny obowiązek szkolny; miała 16 dzieci, w tym Marię Antoninę, późniejszą królową Francji. Fryderyk II Wielki (der Alte Fritz) był królem Prus w latach 1740-1786 i zbudował w Poczdamie pałac Sanssouci. Toczyli ze sobą wojny o Śląsk i oboje wzięli udział w pierwszym rozbiorze Polski w 1772 r.

30.Koniec Rzeszy i kongres wiedeński

Po zwycięstwach Napoleona cesarz Franciszek II złożył w 1806 r. koronę Świętego Cesarstwa Rzymskiego i Rzesza przestała istnieć; już w 1804 r. przyjął tytuł cesarza Austrii. W latach 1814-1815 obradował kongres wiedeński, któremu przewodził austriacki minister Klemens von Metternich. Na nowo ułożono mapę Europy, a państwa niemieckie połączono w luźny Związek Niemiecki (der Deutsche Bund). W 1815 r. mocarstwa uznały wieczystą neutralność Szwajcarii.

31.Wiosna Ludów (1848)

W 1848 r. w państwach niemieckich i w Austrii wybuchły rewolucje. W kościele św. Pawła we Frankfurcie nad Menem (die Paulskirche) obradował pierwszy ogólnoniemiecki parlament, który chciał zjednoczyć Niemcy; jego barwami były czarny, czerwony i złoty - dziś barwy flagi Niemiec. Próba zjednoczenia się nie udała. W tym samym roku Szwajcaria uchwaliła konstytucję i stała się państwem związkowym z Bernem jako miastem federalnym.

32.Zjednoczenie Niemiec w 1871 r.

Premier Prus Otto von Bismarck, nazywany Żelaznym Kanclerzem, zjednoczył Niemcy pod władzą Prus po wojnach z Danią (1864), Austrią (1866) i Francją (1870-1871). 18 stycznia 1871 r. w Sali Lustrzanej pałacu w Wersalu proklamowano Cesarstwo Niemieckie (das Deutsche Kaiserreich); cesarzem został król Prus Wilhelm I, a Bismarck kanclerzem. Stolicą był Berlin. Austria została poza nowym państwem.

33.Austro-Węgry i Franciszek Józef I

W 1867 r. cesarstwo Austrii zawarło ugodę z Węgrami i stało się monarchią podwójną - Austro-Węgrami (Österreich-Ungarn). Cesarzem był Franciszek Józef I (Franz Joseph I), który panował od 1848 do 1916 r. Jego żoną była cesarzowa Elżbieta, zwana Sisi. Do Austrii należała wtedy Galicja z Krakowem i Lwowem.

34.I wojna światowa i jej skutki

28 czerwca 1914 r. w Sarajewie zastrzelono następcę tronu Austro-Węgier, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda. Wybuchła I wojna światowa, w której Niemcy i Austro-Węgry (państwa centralne) walczyły z ententą. Skończyła się klęską państw centralnych 11 listopada 1918 r. Cesarz Wilhelm II abdykował, a monarchia Habsburgów upadła. Austria stała się republiką, a w Niemczech powstała Republika Weimarska (1919-1933), nazwana od Weimaru, gdzie uchwalono jej konstytucję.

35.III Rzesza i II wojna światowa

30 stycznia 1933 r. Adolf Hitler został kanclerzem Niemiec i wprowadził dyktaturę partii nazistowskiej (NSDAP) - III Rzeszę. W 1938 r. Niemcy przyłączyły Austrię (der Anschluss). 1 września 1939 r. atak Niemiec na Polskę rozpoczął II wojnę światową. Naziści dokonali Holokaustu - zagłady milionów Żydów. Wojna w Europie skończyła się bezwarunkową kapitulacją Niemiec 8 maja 1945 r.

36.Podział Niemiec po 1945 r.

Po wojnie Niemcy i Berlin podzielono na cztery strefy okupacyjne: amerykańską, brytyjską, francuską i radziecką. W latach 1948-1949 Związek Radziecki zablokował Berlin Zachodni, a zachodni alianci zaopatrywali go samolotami - to most powietrzny (die Luftbrücke). W 1949 r. powstały dwa państwa: Republika Federalna Niemiec (BRD) ze stolicą w Bonn i ustawą zasadniczą (das Grundgesetz) oraz Niemiecka Republika Demokratyczna (DDR) ze stolicą w Berlinie Wschodnim.

37.Austria po 1945 r.

Po wojnie Austria znów stała się osobnym państwem, ale przez 10 lat była okupowana przez cztery mocarstwa, podobnie jak Niemcy. 15 maja 1955 r. w pałacu Belweder w Wiedniu podpisano traktat państwowy (der Staatsvertrag), który przywrócił jej pełną niezależność. 26 października 1955 r. Austria ogłosiła wieczystą neutralność - ten dzień jest jej świętem narodowym (der Nationalfeiertag).

38.Mur berliński (die Berliner Mauer)

13 sierpnia 1961 r. władze NRD zbudowały mur, który oddzielił Berlin Wschodni od Zachodniego, by powstrzymać ucieczki na Zachód. Znanym przejściem granicznym był Checkpoint Charlie. Jesienią 1989 r. mieszkańcy NRD wyszli na pokojowe demonstracje, np. poniedziałkowe marsze w Lipsku pod hasłem Wir sind das Volk (To my jesteśmy narodem). 9 listopada 1989 r. otwarto granicę - mur upadł.

39.Zjednoczenie Niemiec (1990)

3 października 1990 r. NRD przyłączyła się do RFN i Niemcy znów stały się jednym państwem. Zgodę na zjednoczenie potwierdził traktat 2+4, zawarty przez oba państwa niemieckie i cztery mocarstwa: USA, ZSRR, Wielką Brytanię i Francję. Stolicą zjednoczonych Niemiec został Berlin. 3 października to święto narodowe Niemiec - Dzień Jedności Niemiec (der Tag der Deutschen Einheit).

40.Liechtenstein - historia

Ród Liechtensteinów pochodzi z Austrii - nazwa wzięła się od zamku Liechtenstein pod Wiedniem. Książęta kupili hrabstwo Vaduz i panowanie Schellenberg, a w 1719 r. cesarz Karol VI połączył je w księstwo Rzeszy o nazwie Liechtenstein. Od 1806 r. księstwo jest niezależne. Po I wojnie światowej zacieśniło więzi ze Szwajcarią: zawarło z nią unię celną i przyjęło franka szwajcarskiego.