Olimpiada Języka Niemieckiego - literatura do i po 1945

1.Cierpienia młodego Wertera (Die Leiden des jungen Werthers) - autor i forma

Powieść epistolarna (Briefroman) Johanna Wolfganga Goethego z 1774 r., najważniejsze dzieło okresu Burzy i Naporu (Sturm und Drang) - nurtu stawiającego uczucie, naturę i indywidualizm ponad rozum i konwenanse. Składa się głównie z listów Wertera do przyjaciela Wilhelma; końcowe wydarzenia relacjonuje wydawca (Herausgeber). Źródłem były przeżycia autora: nieszczęśliwa miłość do Charlotte Buff w Wetzlarze i samobójstwo znajomego, Karla Wilhelma Jerusalema.

2.Werter, Lotta i Albert - przebieg i skutki powieści

Werter poznaje Lottę w jej domu przed wspólnym wyjazdem na bal. Po śmierci matki opiekuje się ona rodzeństwem. Werter zakochuje się w niej, choć jest zaręczona z rozsądnym, spokojnym Albertem. Ucieka od uczucia do pracy przy poselstwie, gdzie upokarza go arystokratyczne towarzystwo. Wraca - Lotta jest już żoną Alberta. Po wspólnym czytaniu pieśni Osjana Werter ją całuje, a ona prosi, by więcej nie przychodził. Werter pożycza od Alberta pistolety i odbiera sobie życie. Powieść wywołała „gorączkę Wertera” (Werther-Fieber): naśladowano strój bohatera, zdarzały się samobójstwa naśladowcze.

3.Zbójcy (Die Räuber) - autor, epoka, miejsce akcji

Pierwszy dramat Friedricha Schillera (1781), wystawiony w 1782 r. w Mannheimie, gdzie wywołał wielkie poruszenie. To utwór okresu Burzy i Naporu: bunt jednostki przeciw niesprawiedliwemu porządkowi, gwałtowne uczucia, konflikt ojców i synów. Akcja toczy się w Niemczech w XVIII w., na zamku hrabiego Maksymiliana von Moora i w czeskich lasach, gdzie działa banda zbójców.

4.Karl i Franz Moor - konflikt braci

Starszy syn hrabiego, Karl, to szlachetny, porywczy idealista studiujący w Lipsku, ulubieniec ojca i narzeczony Amalii. Młodszy, Franz, jest zazdrosny, zimny i wyrachowany; czuje się pokrzywdzony przez naturę i prawo pierworództwa. Franz przechwytuje list skruszonego Karla do ojca, podsuwa ojcu kłamstwa o występkach brata, a w imieniu ojca odpisuje Karlowi, że został odrzucony. Rozgoryczony Karl staje na czele bandy zbójców, by mścić się na niesprawiedliwym świecie; w bandzie jego rywalem jest podstępny Spiegelberg.

5.Zbójcy - zakończenie i motywy

Franz wmawia ojcu, że Karl zginął, zabiega o Amalię (która go odrzuca) i więzi starego hrabiego w wieży, by umarł z głodu. Karl wraca przebrany, odkrywa intrygę i uwalnia ojca. Gdy zbójcy szturmują zamek, Franz odbiera sobie życie, a stary Moor umiera, dowiedziawszy się, że syn jest hersztem zbójców. Karl, związany przysięgą z bandą, zabija Amalię na jej prośbę i postanawia oddać się w ręce sprawiedliwości tak, by nagrodę za jego głowę dostał biedny wyrobnik. Motywy: wolność i prawo, konflikt braci, zemsta, wina.

6.Faust. Część pierwsza tragedii (Faust I) - dzieło i źródła

Dramat Johanna Wolfganga Goethego (1808), nad którym pisarz pracował ok. 60 lat; część druga ukazała się po jego śmierci (1832). Pierwowzorem był historyczny alchemik i czarnoksiężnik dr Johann Georg Faust z XVI w., bohater książki ludowej (Volksbuch, 1587). Utwór poprzedza m.in. Prolog w niebie (Prolog im Himmel). Pierwszą część dzieli się na tragedię uczonego (Gelehrtentragödie) i tragedię Małgorzaty (Gretchentragödie).

7.Faust - zakład w niebie i pakt z Mefistofelesem

W Prologu w niebie Mefistofeles zakłada się z Panem, że sprowadzi Fausta na złą drogę; Pan dopuszcza próbę, wierząc w dobro człowieka. Faust, uczony, który zgłębił filozofię, prawo, medycynę i teologię, rozpacza nad granicami wiedzy; od samobójstwa w noc wielkanocną powstrzymują go dzwony. Podczas spaceru wielkanocnego (Osterspaziergang) z famulusem Wagnerem przybłąkuje się czarny pudel - przebrany Mefistofeles. Faust zawiera z nim pakt podpisany krwią: diabeł służy mu na ziemi, a jeśli Faust poczuje pełne zadowolenie i zechce zatrzymać chwilę, jego dusza przypadnie diabłu.

8.Faust - tragedia Małgorzaty (Gretchentragödie)

Po wizycie w piwnicy Auerbacha w Lipsku i w kuchni czarownicy (Hexenküche), gdzie Faust pije eliksir młodości, zakochuje się on w prostej, pobożnej Małgorzacie (Gretchen); Mefistofeles podsuwa jej klejnoty, pomaga sąsiadka Marta. Pytanie Małgorzaty o wiarę Fausta dało nazwę pojęciu Gretchenfrage - pytanie o sprawę zasadniczą. Matka Małgorzaty umiera od środka nasennego, Faust zabija w pojedynku jej brata Walentego, a Małgorzata topi nowo narodzone dziecko i trafia do więzienia. Odmawia ucieczki z Faustem i zawierza się Bogu; głos z nieba ogłasza, że jest zbawiona.

9.Effi Briest - autor, nurt, tło

Powieść Theodora Fontanego (1895), czołowe dzieło realizmu poetyckiego (poetischer Realismus). Pokazuje pruskie społeczeństwo końca XIX w. z jego sztywnym kodeksem honoru i ograniczoną rolą kobiety. Inspiracją była prawdziwa historia Elisabeth von Ardenne. Akcja toczy się w Hohen-Cremmen (majątek rodziców Effi), w fikcyjnym nadbałtyckim miasteczku Kessin na Pomorzu i w Berlinie.

10.Effi, Innstetten i Crampas

Siedemnastoletnia Effi, żywa i spontaniczna, wychodzi za ponad dwa razy starszego barona Geerta von Innstettena - dawnego wielbiciela jej matki, starostę (Landrat) w Kessin. W Kessin czuje się samotna; boi się ducha Chińczyka, który podobno straszy w domu, a Innstetten wykorzystuje ten strach wychowawczo. Rodzi się córka Annie. Effi wdaje się w romans z majorem von Crampasem, żonatym uwodzicielem. Romans kończy się, gdy Innstetten dostaje awans do ministerstwa i rodzina przenosi się do Berlina.

11.Effi Briest - pojedynek, rozwód i zakończenie

Kilka lat później Innstetten przypadkiem znajduje listy Crampasa, które Effi przechowywała. Choć sprawa jest dawna i nie czuje już gniewu, uważa, że kodeks honoru go zobowiązuje: zabija Crampasa w pojedynku i rozwodzi się z Effi. Effi traci córkę, odwraca się od niej towarzystwo, a nawet rodzice; mieszka w Berlinie z wierną służącą Roswithą. Spotkanie z wychowywaną przez ojca Annie jest chłodne i obce. Chorą Effi rodzice w końcu przyjmują do Hohen-Cremmen, gdzie umiera młodo, przebaczając Innstettenowi.

12.Buddenbrookowie (Buddenbrooks. Verfall einer Familie) - temat i tło

Pierwsza powieść Thomasa Manna (1901); w uzasadnieniu Nagrody Nobla dla Manna (1929) wymieniono właśnie ją. Opisuje cztery pokolenia rodziny kupców zbożowych z Lubeki (miasto nie pada z nazwy) w latach 1835-1877. Ma wątki autobiograficzne - Mannowie byli lubecką rodziną kupiecką. Podtytuł „Dzieje upadku rodziny” zapowiada główny temat: kolejne pokolenia mają coraz mniej siły do życia i interesów, a coraz więcej wrażliwości artystycznej.

13.Tony i Christian Buddenbrookowie

Antonie (Tony), córka konsula, dla dobra firmy wychodzi za kupca Bendixa Grünlicha, który okazuje się oszustem i bankrutem - małżeństwo kończy się rozwodem. Drugie małżeństwo, z monachijskim kupcem chmielowym Aloisem Permanederem, także się rozpada. Mimo porażek Tony do końca jest dumna z nazwiska rodu. Jej brat Christian to hipochondryk i próżniak, niezdolny do pracy, prowadzący hulaszcze życie; w końcu żona umieszcza go w zakładzie dla chorych psychicznie.

14.Thomas i Hanno Buddenbrookowie

Thomas przejmuje firmę, zostaje senatorem i żeni się z muzykalną Gerdą Arnoldsen. Buduje okazały dom, ale interesy idą coraz gorzej, a on z trudem utrzymuje pozory energii; szuka pociechy w filozofii Schopenhauera. Umiera nagle po zabiegu dentystycznym - upada na ulicy. Jego jedyny syn Hanno jest delikatny, chorowity i uzdolniony muzycznie (zachwyca go Wagner), nie nadaje się na kupca. Hanno umiera jako nastolatek na tyfus, a firmę likwiduje się. Główny motyw: przeciwieństwo życia (Leben) i sztuki (Kunst), dekadencja mieszczaństwa.

15.Przemiana (Die Verwandlung) - autor i początek akcji

Opowiadanie Franza Kafki (1915), niemieckojęzycznego pisarza żydowskiego z Pragi. Komiwojażer Gregor Samsa, który utrzymuje rodziców i siostrę Grete i spłaca długi ojca, budzi się pewnego ranka zamieniony w ogromnego robaka (ungeheures Ungeziefer). Najpierw martwi się głównie spóźnieniem do pracy; do mieszkania przychodzi prokurent z jego firmy. Rodzina reaguje przerażeniem i wstydem, a Gregor zostaje zamknięty w swoim pokoju.

16.Przemiana - los Gregora i tematy

Początkowo siostra karmi Gregora, ale z czasem rodzina coraz bardziej go zaniedbuje. Ojciec rzuca w niego jabłkami; jedno wbija mu się w grzbiet i powoduje ranę. Rodzina idzie do pracy i wynajmuje pokój trzem lokatorom; gdy Gregor wyczołguje się, słysząc grę Grete na skrzypcach, lokatorzy wypowiadają mieszkanie. Grete mówi, że muszą się go pozbyć. Gregor umiera tej nocy, a rodzina z ulgą wyjeżdża za miasto. Tematy: wyobcowanie (Entfremdung), praca odczłowieczająca, relacja z ojcem; od nazwiska autora pochodzi przymiotnik kafkowski (kafkaesk).

17.Proces (Der Process) - wydanie i początek akcji

Powieść Franza Kafki pisana w latach 1914-1915, wydana pośmiertnie w 1925 r. przez przyjaciela Maxa Broda, wbrew woli autora, który chciał spalenia rękopisów. Josef K., prokurent w banku, zostaje rano w dniu swoich 30. urodzin aresztowany, choć nie zna żadnej swojej winy. Pozostaje na wolności i pracuje, ale tajemniczy sąd, mieszczący się na strychach kamienic, wciąga go w niekończący się proces. Nigdy nie dowiaduje się, o co jest oskarżony.

18.Proces - przypowieść „Przed prawem” i zakończenie

Josef K. szuka pomocy u adwokata Hulda, jego pielęgniarki Leni i malarza sądowego Titorellego, od którego dowiaduje się, że prawdziwego uniewinnienia praktycznie się nie uzyskuje. W katedrze kapelan więzienny opowiada mu przypowieść „Przed prawem” (Vor dem Gesetz): człowiek ze wsi całe życie czeka przed bramą prawa, której pilnuje odźwierny, a umierając słyszy, że brama była przeznaczona tylko dla niego. W przeddzień 31. urodzin dwaj mężczyźni wyprowadzają Josefa K. do kamieniołomu i zabijają nożem. Tematy: wina, bezsilność wobec anonimowej władzy.

19.Na Zachodzie bez zmian (Im Westen nichts Neues) - autor i bohaterowie

Powieść antywojenna Ericha Marii Remarque'a (1928/1929) o I wojnie światowej. Narratorem jest Paul Bäumer, który z kolegami z klasy zgłosił się na ochotnika pod wpływem nauczyciela Kantoreka. Na froncie zachodnim przyjaciółmi Paula są m.in. Albert Kropp, Müller, Tjaden i starszy, zaradny Stanislaus Katczinsky (Kat); szkolenie prowadził sadystyczny kapral Himmelstoß. Powieść pokazuje „stracone pokolenie” (verlorene Generation) - młodych ludzi, którym wojna odebrała przyszłość.

20.Na Zachodzie bez zmian - ważne epizody i zakończenie

Kolega Kemmerich umiera po amputacji nogi (jego buty przechodzą na Müllera). Na urlopie w domu Paul czuje się obcy wśród cywilów. W lejku po pocisku zabija francuskiego żołnierza Gérarda Duvala i spędza godziny przy umierającym. Ranny Kat ginie od odłamka, gdy Paul niesie go do punktu opatrunkowego. Paul ginie w październiku 1918 r., w dniu tak spokojnym, że raport wojskowy donosił jedynie, iż na zachodzie bez zmian. Naziści palili tę książkę w 1933 r.

21.Wizyta starszej pani (Der Besuch der alten Dame) - autor i założenie akcji

„Tragiczna komedia” (tragische Komödie) szwajcarskiego pisarza Friedricha Dürrenmatta (1956). Do zubożałego miasteczka Güllen przyjeżdża multimilionerka Claire Zachanassian (z domu Kläri Wäscher), dawna mieszkanka. Przed laty jej kochanek Alfred Ill wyparł się ojcostwa jej dziecka i przekupił fałszywych świadków; Klara musiała opuścić miasto, została prostytutką, a potem żoną bogacza. Teraz proponuje miliard: połowę dla gminy, połowę dla rodzin - w zamian za śmierć Illa.

22.Wizyta starszej pani - przebieg i zakończenie

Burmistrz w imię człowieczeństwa odrzuca ofertę. Mieszkańcy zaczynają jednak kupować na kredyt - nowe żółte buty, droższe papierosy, piwo - jakby liczyli na pieniądze. Ill obserwuje to z rosnącym strachem; jego próba ucieczki pociągiem nie udaje się, bo mieszkańcy otaczają go na dworcu. W końcu Ill przyjmuje swoją winę. Na zebraniu gminy mieszkańcy uroczyście głosują za „sprawiedliwością”, po czym mężczyźni otaczają Illa i zabijają go; lekarz stwierdza zawał serca. Claire wręcza czek i zabiera trumnę z ciałem Illa.

23.Wizyta starszej pani - świta Claire i tematy

Claire otacza groteskowa świta: kamerdyner Boby to dawny sędzia, który prowadził jej sprawę, a dwaj ślepi eunuchowie Koby i Loby to fałszywi świadkowie, których kazała okaleczyć. Ma kolejnych mężów, protezę nogi i ręki, a ze sobą wozi czarną panterę i trumnę. Tematy: przekupność i hipokryzja społeczeństwa, sprawiedliwość, którą można kupić, wina i kara. Nauczyciel jako jedyny widzi upadek moralny miasta, ale też mu ulega.

24.Homo faber - autor, forma i bohater

Homo faber. Relacja (Homo faber. Ein Bericht, 1957) - powieść szwajcarskiego pisarza Maxa Frischa. Narrator Walter Faber to szwajcarski inżynier pracujący dla UNESCO, technik wierzący w rachunek prawdopodobieństwa, który odrzuca przeznaczenie, mistykę i uczucia. Tytuł nawiązuje do pojęcia homo faber - człowiek wytwarzający, panujący nad naturą przez technikę. Powieść ma formę relacji, którą Faber spisuje w 1957 r.

25.Homo faber - Joachim, Hanna i Sabeth

Podczas lotu Faber poznaje Herberta, brata swojego przyjaciela z młodości Joachima. Po awaryjnym lądowaniu samolotu na pustyni w Meksyku jedzie z nim do Gwatemali, gdzie znajdują Joachima, który się powiesił. Joachim był mężem Hanny - dawnej dziewczyny Fabera z Zurychu, która w latach 30. była z nim w ciąży; Faber sądził, że dziecko się nie urodziło. Na statku do Europy Faber poznaje młodą Elisabeth (Sabeth), zakochuje się w niej i podróżuje z nią po Włoszech i Grecji. Sabeth okazuje się jego córką z Hanną.

26.Homo faber - zakończenie i tematy

Na plaży w Grecji Sabeth zostaje ukąszona przez węża i upada, uderzając głową; umiera w szpitalu w Atenach - nie od jadu, ale od nierozpoznanego pęknięcia podstawy czaszki. Faber, chory na raka żołądka, czeka w ateńskim szpitalu na operację, której zapewne nie przeżyje. Tematy: technika a natura i los, przypadek (Zufall) a przeznaczenie, nawiązanie do mitu o Edypie (nieświadome kazirodztwo), przemiana człowieka, który zaczyna dostrzegać życie.

27.Blaszany bębenek (Die Blechtrommel) - autor i narrator

Powieść Güntera Grassa (1959), pierwsza część Trylogii gdańskiej (Danziger Trilogie), obok „Kota i myszy” i „Psich lat”. Narratorem jest Oskar Matzerath, pensjonariusz zakładu dla obłąkanych, który opowiada swoje życie. Urodził się w Wolnym Mieście Gdańsku; w dniu trzecich urodzin dostaje blaszany bębenek i postanawia przestać rosnąć. Potrafi krzykiem tłuc szkło. Powieść łączy groteskę i fantastykę z historią XX w.; Grass otrzymał w 1999 r. Nagrodę Nobla.

28.Blaszany bębenek - rodzina Oskara

Matką Oskara jest Agnes, a domniemanymi ojcami: jej mąż, Niemiec Alfred Matzerath (sklepikarz, później członek NSDAP), i jej kuzyn i kochanek, Polak Jan Bronski, urzędnik Poczty Polskiej. Babka Oskara, Kaszubka Anna Bronski, ukryła kiedyś pod swoimi czterema spódnicami uciekiniera Józefa Koljaiczka - przyszłego dziadka Oskara. Agnes umiera po tym, jak ogarnia ją przymus jedzenia ryb. Jan Bronski trafia na Pocztę Polską w Gdańsku w czasie jej obrony (1 września 1939 r.) i zostaje rozstrzelany.

29.Blaszany bębenek - wojna, powojnie i film

W czasie wojny Oskar występuje w trupie frontowej karła Bebry. Gdy do Gdańska wkraczają Rosjanie, Alfred Matzerath połyka odznakę partyjną, dławi się nią i zostaje zastrzelony przez rosyjskiego żołnierza. Na jego pogrzebie Oskar postanawia znów rosnąć - wyrasta mu garb. Po wojnie przenosi się do Düsseldorfu: jest kamieniarzem, modelem w akademii sztuki i muzykiem jazzowym; zostaje fałszywie oskarżony o morderstwo pielęgniarki i trafia do zakładu. Film Volkera Schlöndorffa (1979) otrzymał Złotą Palmę i Oscara.

30.Fizycy (Die Physiker) - miejsce i postacie

Komedia Friedricha Dürrenmatta (1962). Akcja toczy się w prywatnym sanatorium dla psychicznie chorych „Les Cerisiers”, kierowanym przez garbatą doktor Mathilde von Zahnd. Pacjentami są trzej fizycy: jeden uważa się za Newtona, drugi za Einsteina, a Johann Wilhelm Möbius twierdzi, że ukazuje mu się król Salomon. Każdy z nich zabija swoją pielęgniarkę; śledztwo prowadzi inspektor Voß. „Newton” i „Einstein” okazują się agentami dwóch wrogich wywiadów, którzy chcą zdobyć odkrycia Möbiusa.

31.Fizycy - zwrot akcji i problematyka

Möbius to genialny fizyk, który odkrył zasadę wszystkich możliwych wynalazków i udaje obłęd, by jego wiedza nie posłużyła do zniszczenia ludzkości; spalił swoje rękopisy. Przekonuje agentów, by dla dobra świata zostali z nim w zakładzie. Wtedy okazuje się, że to doktor von Zahnd jest naprawdę obłąkana: skopiowała zapiski Möbiusa i chce dzięki nim zapanować nad światem, a fizycy są jej więźniami. Dürrenmatt nazywa to najgorszym możliwym zwrotem (schlimmstmögliche Wendung). Temat: odpowiedzialność naukowców w epoce atomowej; dramat zachowuje jedność miejsca, czasu i akcji.

32.Jakub łgarz (Jakob der Lügner) - autor i początek akcji

Powieść Jurka Beckera (1969), pisarza z NRD, który dzieciństwo spędził w getcie łódzkim i w obozach. Akcja toczy się w getcie w okupowanej Polsce. Jakob Heym, dawny właściciel małej kawiarenki, słyszy przypadkiem na niemieckim posterunku w radiu wiadomość, że Armia Czerwona się zbliża. Żeby przyjaciel Mischa mu uwierzył, Jakob twierdzi, że ma ukryte radio - choć jego posiadanie grozi w getcie śmiercią.

33.Jakub łgarz - skutki kłamstwa i dwa zakończenia

Wieści Jakoba dają ludziom nadzieję - ustają samobójstwa, a mieszkańcy getta znów planują przyszłość. Jakob musi więc wymyślać kolejne wiadomości. Opiekuje się osieroconą dziewczynką Liną, dla której udaje radio. Gdy wyznaje przyjacielowi Kowalskiemu, że radia nie ma, ten się wiesza. Narrator, który przeżył, podaje dwa zakończenia: zmyślone - Jakob ginie przy próbie ucieczki, a Rosjanie wyzwalają getto - i prawdziwe: mieszkańców getta wywożą pociągiem. Tematy: nadzieja, siła słowa, kłamstwo w dobrej wierze.

34.Momo - autor, bohaterka i jej przyjaciele

Powieść Michaela Endego (1973), autora także „Niekończącej się historii” - baśń dla dzieci i dorosłych. Momo to mała dziewczynka bez rodziny, która mieszka w ruinach amfiteatru na skraju dużego miasta. Ma niezwykły dar: potrafi słuchać tak, że ludzie sami znajdują rozwiązania swoich problemów. Jej przyjaciółmi są stary zamiatacz ulic Beppo, który zamiata krok po kroku, i przewodnik turystyczny Gigi, wymyślający barwne opowieści.

35.Momo - Szarzy Panowie i Mistrz Hora

Szarzy Panowie (die grauen Herren) z Kasy Oszczędności Czasu (Zeitsparkasse) namawiają ludzi, by „oszczędzali” czas, a w rzeczywistości go kradną; ludzie żyją w pośpiechu, bez radości i przyjaźni. Szarzy Panowie istnieją dzięki cygarom z ukradzionego czasu. Żółw Kasjopeja, który widzi pół godziny w przyszłość, prowadzi Momo do Mistrza Hory - zarządcy czasu. Z jednym kwiatem-godziną Momo pokonuje Szarych Panów i oddaje ludziom skradziony czas. Tematy: wartość czasu, krytyka pośpiechu i konsumpcjonizmu.

36.Pachnidło (Das Parfum) - autor i Grenouille

Pachnidło. Historia pewnego mordercy (1985) - powieść Patricka Süskinda, światowy bestseller. Akcja toczy się we Francji w XVIII w. Jean-Baptiste Grenouille rodzi się w Paryżu pod straganem z rybami; sam nie ma żadnego zapachu, ale ma niezwykły węch. Po dzieciństwie w przytułku i pracy u garbarza zostaje czeladnikiem perfumiarza Baldiniego, u którego uczy się destylacji. Pierwszą zbrodnię popełnia, zabijając dziewczynę, której zapach go oczarował.

37.Pachnidło - Grasse i zakończenie

Grenouille spędza lata w samotności w jaskini w górach, gdzie odkrywa, że nie ma własnego zapachu. W Grasse - stolicy perfumiarstwa - uczy się techniki enfleurage i morduje kolejne młode dziewczęta, by z ich zapachu stworzyć doskonałe perfumy; ostatnią ofiarą jest Laura Richis. Skazany na śmierć, w dniu egzekucji używa perfum - tłum ogarnia zachwyt i Grenouille zostaje uwolniony. Wraca do Paryża, oblewa się perfumami i zostaje rozszarpany przez tłum, który go uwielbia. Tematy: geniusz i zbrodnia, władza nad ludźmi, samotność.

38.Lektor (Der Vorleser) - Michael i Hanna

Powieść Bernharda Schlinka (1995). W 1958 r. piętnastoletni Michael Berg zasłabł na ulicy (ma żółtaczkę), a pomaga mu 36-letnia konduktorka tramwajowa Hanna Schmitz. Zaczyna się ich romans; stałym rytuałem jest głośne czytanie (vorlesen) - Michael czyta Hannie książki. Pewnego dnia Hanna znika bez słowa, gdy zaproponowano jej awans.

39.Lektor - proces Hanny

Kilka lat później Michael, student prawa, w ramach seminarium obserwuje proces byłych strażniczek obozu koncentracyjnego - jedną z oskarżonych jest Hanna. Była strażniczką SS w obozie pod Krakowem; podczas marszu ewakuacyjnego więźniarki zamknięte w kościele spłonęły, bo strażniczki nie otworzyły drzwi. Hanna przyznaje się, że to ona napisała raport, i dostaje dożywocie, a inne oskarżone - niższe kary. Michael rozumie, że Hanna jest analfabetką i woli surowszą karę niż ujawnienie tej tajemnicy; nie mówi o tym sądowi.

40.Lektor - zakończenie i tematy

Michael, już po rozwodzie, nagrywa dla Hanny w więzieniu kasety z czytanymi książkami; dzięki nim Hanna sama uczy się czytać i pisać. Po 18 latach ma wyjść na wolność; Michael odwiedza ją i przygotowuje jej mieszkanie, ale w dniu zwolnienia Hanna odbiera sobie życie. Oszczędności zostawia ocalałej z pożaru córce, która odmawia ich przyjęcia. Michael przekazuje pieniądze żydowskiej organizacji walczącej z analfabetyzmem. Tematy: wina i wstyd, stosunek drugiego pokolenia Niemców do zbrodni rodziców (Vergangenheitsbewältigung), miłość i odpowiedzialność.