Olimpiada Języka Niemieckiego - historia Niemiec, Austrii, Szwajcarii

1.Machtergreifung 1933 (przejęcie władzy)

30 stycznia 1933 r. prezydent Paul von Hindenburg mianował Adolfa Hitlera kanclerzem Rzeszy (Reichskanzler). Po pożarze Reichstagu (27 lutego) rozporządzenie Reichstagsbrandverordnung zawiesiło podstawowe prawa obywatelskie. 23 marca 1933 r. Reichstag uchwalił Ermächtigungsgesetz (ustawę o pełnomocnictwach): rząd mógł odtąd wydawać ustawy bez parlamentu. Przeciw głosowała tylko SPD, bo posłów KPD już aresztowano lub ścigano.

2.Gleichschaltung

Gleichschaltung (ujednolicenie) - podporządkowanie wszystkich dziedzin życia NSDAP w latach 1933-1934. Politycznie: kraje (Länder) straciły samodzielność, a od lipca 1933 r. NSDAP była jedyną legalną partią. Społecznie: 2 maja 1933 r. rozbito związki zawodowe, a 10 maja utworzono Deutsche Arbeitsfront (DAF). Kulturalnie: Izba Kultury Rzeszy (Reichskulturkammer) Josepha Goebbelsa kontrolowała twórców, 10 maja 1933 r. palono książki (Bücherverbrennung), wielu artystów i pisarzy emigrowało. (podpowiedź: gleich schalten - ustawić wszystko na jedną falę)

3.Führerstaat - ustrój III Rzeszy

III Rzesza była dyktaturą totalitarną opartą na zasadzie wodzostwa (Führerprinzip): ostateczna władza należała do Führera, a nie do konstytucji czy parlamentu. W „nocy długich noży” (30 czerwca 1934 r., tzw. Röhm-Putsch) Hitler kazał zamordować przywództwo SA z Ernstem Röhmem. Po śmierci Hindenburga (2 sierpnia 1934 r.) połączył urzędy prezydenta i kanclerza jako „Führer und Reichskanzler”, a Wehrmacht przysięgał wierność osobiście jemu. Terror zapewniały SS i Gestapo.

4.Hitlerjugend (HJ) i Bund Deutscher Mädel (BDM)

Hitlerjugend - organizacja młodzieżowa NSDAP. Chłopcy 10-14 lat należeli do Deutsches Jungvolk, 14-18 lat do właściwej HJ; dziewczęta 10-14 lat do Jungmädelbund, a 14-18 lat do Bund Deutscher Mädel (BDM - Związek Niemieckich Dziewcząt). Ustawa z 1936 r. uczyniła HJ młodzieżą państwową, a od 1939 r. służba w niej była obowiązkowa. Celem było wychowanie w ideologii nazistowskiej: chłopców na żołnierzy, dziewcząt na przyszłe matki.

5.Etapy prześladowania Żydów 1933-1938 (Judenverfolgung)

1 kwietnia 1933 r. - bojkot żydowskich sklepów, gabinetów i kancelarii; od kwietnia 1933 r. usuwanie Żydów z urzędów. 15 września 1935 r. - ustawy norymberskie (Nürnberger Gesetze): Żydzi stracili prawa obywateli Rzeszy, zakazano ich małżeństw z „Aryjczykami”. W nocy 9/10 listopada 1938 r. - pogrom listopadowy (Novemberpogrom, propagandowo „Reichskristallnacht”): palono synagogi, niszczono sklepy i domy, tysiące Żydów wywieziono do obozów koncentracyjnych.

6.Holokaust (Shoah) i konferencja w Wannsee

Holokaust (hebr. Szoa) - zaplanowane wymordowanie ok. 6 mln europejskich Żydów przez III Rzeszę. Po ataku na ZSRR (1941) masowych rozstrzeliwań dokonywały Einsatzgruppen. Na konferencji w Wannsee (20 stycznia 1942 r.) uzgodniono organizację „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” (Endlösung der Judenfrage). Ofiary mordowano w obozach zagłady na okupowanych ziemiach polskich: Auschwitz-Birkenau, Treblinka, Sobibór, Bełżec, Kulmhof (Chełmno), Majdanek. Ludobójstwa dokonano też na Romach i Sinti.

7.Niemiecka polityka okupacyjna w Polsce

Po klęsce Polski w 1939 r. Niemcy wcielili zachodnie ziemie do Rzeszy (m.in. Reichsgau Wartheland i Danzig-Westpreußen), a z części centralnej utworzyli Generalgouvernement (Generalne Gubernatorstwo) z siedzibą w Krakowie, rządzone przez Hansa Franka. Celem była germanizacja i zdobycie „przestrzeni życiowej” (Lebensraum) na wschodzie: wysiedlenia, mordowanie inteligencji, łapanki, roboty przymusowe, getta. Generalplan Ost przewidywał wysiedlenie lub zagładę milionów Słowian.

8.II wojna światowa i bezwarunkowa kapitulacja (bedingungslose Kapitulation)

23 sierpnia 1939 r. - pakt Hitler-Stalin (Ribbentrop-Mołotow); 1 września 1939 r. - atak na Polskę; 22 czerwca 1941 r. - atak na ZSRR (Unternehmen Barbarossa); przełom pod Stalingradem (kapitulacja 6. Armii na początku 1943 r.); 6 czerwca 1944 r. - lądowanie aliantów w Normandii. Wojnę w Europie zakończyła bezwarunkowa kapitulacja Wehrmachtu, podpisana w Reims i w Berlinie-Karlshorst, obowiązująca od 8 maja 1945 r. Rok 1945 nazywa się w Niemczech „Stunde Null” (godzina zero).

9.Niemiecka kultura pamięci (Erinnerungskultur)

Erinnerungskultur (też Vergangenheitsbewältigung - rozliczanie się z przeszłością) to publiczne upamiętnianie zbrodni nazizmu i jego ofiar. Przykłady: Pomnik Pomordowanych Żydów Europy w Berlinie (Holocaust-Mahnmal, 2005), Stolpersteine - mosiężne tabliczki w chodniku przed domami ofiar (projekt Guntera Demniga), miejsca pamięci w dawnych obozach (Dachau, Buchenwald), 27 stycznia - dzień pamięci ofiar narodowego socjalizmu, uklęknięcie Willy'ego Brandta przed pomnikiem Bohaterów Getta w Warszawie (Kniefall, 1970).

10.Konferencja poczdamska (Potsdamer Abkommen) 1945

Konferencja w Poczdamie (17 lipca - 2 sierpnia 1945 r.; Truman, Stalin, Churchill, potem Attlee) ustaliła zasady wobec Niemiec, tzw. 4 D: Demilitarisierung (demilitaryzacja), Denazifizierung (denazyfikacja), Demokratisierung (demokratyzacja), Dezentralisierung (decentralizacja, m.in. rozbicie koncernów). Niemcy były podzielone na 4 strefy okupacyjne, Berlin na 4 sektory; władzę sprawowała Sojusznicza Rada Kontroli (Alliierter Kontrollrat). Dawne ziemie niemieckie na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej przekazano pod administrację polską, z wyjątkiem północnej części Prus Wschodnich z Królewcem, która przypadła ZSRR. Uzgodniono przesiedlenia ludności niemieckiej z Polski, Czechosłowacji i Węgier. (podpowiedź: 4 D: Demilitarisierung, Denazifizierung, Demokratisierung, Dezentralisierung)

11.Denazyfikacja (Entnazifizierung)

Denazyfikacja - usuwanie wpływów nazizmu z życia publicznego po 1945 r. W strefach zachodnich (najpierw amerykańskiej) dorośli wypełniali kwestionariusz (Fragebogen), a izby orzekające (Spruchkammern) zaliczały ich do 5 kategorii: Hauptschuldige (główni winni), Belastete (obciążeni), Minderbelastete (mniej obciążeni), Mitläufer (współpracujący biernie, „idący z prądem”) i Entlastete (uniewinnieni). Głównych zbrodniarzy sądził Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w procesie norymberskim (1945-1946).

12.Różny rozwój stref okupacyjnych

W strefie radzieckiej (SBZ - Sowjetische Besatzungszone) przeprowadzono reformę rolną (Bodenreform, 1945: wywłaszczenie majątków powyżej 100 ha), upaństwowiono przemysł, a w kwietniu 1946 r. przymusowo połączono KPD i SPD w SED. W strefach zachodnich odbudowywano demokrację od szczebla gmin i krajów; 1 stycznia 1947 r. strefy amerykańska i brytyjska utworzyły Bizonię (Bizone), a po dołączeniu strefy francuskiej mówiono o Trizonii.

13.Plan Marshalla i reforma walutowa (Währungsreform) 1948

Plan Marshalla (European Recovery Program, ERP), ogłoszony w 1947 r. przez sekretarza stanu USA George'a C. Marshalla, dawał Europie Zachodniej kredyty, żywność i surowce na odbudowę; ZSRR zablokował udział swojej strefy i krajów bloku wschodniego. 20 czerwca 1948 r. w strefach zachodnich przeprowadzono reformę walutową: markę Rzeszy (Reichsmark) zastąpiła marka niemiecka (Deutsche Mark, D-Mark). Reforma i uwolnienie cen przez Ludwiga Erharda zapełniły sklepy i otworzyły drogę do cudu gospodarczego.

14.Blokada Berlina (Berliner Blockade) i most powietrzny (Luftbrücke)

Blokada Berlina (24 czerwca 1948 - 12 maja 1949) była odpowiedzią ZSRR na reformę walutową na Zachodzie: zamknięto drogi lądowe i wodne do zachodnich sektorów miasta. Zachodni alianci zaopatrywali Berlin Zachodni przez most powietrzny (Luftbrücke) - samoloty, nazywane Rosinenbomber, lądowały m.in. na lotnisku Tempelhof. Blokada zakończyła się porażką ZSRR i przyspieszyła powstanie dwóch państw niemieckich.

15.Powstanie dwóch państw niemieckich 1949 (doppelte Staatsgründung)

23 maja 1949 r. ogłoszono Ustawę Zasadniczą (Grundgesetz), opracowaną przez Radę Parlamentarną (Parlamentarischer Rat) - tak powstała Republika Federalna Niemiec (BRD) z tymczasową stolicą w Bonn; pierwszym kanclerzem został Konrad Adenauer (CDU), prezydentem Theodor Heuss (FDP). 7 października 1949 r. w strefie radzieckiej proklamowano Niemiecką Republikę Demokratyczną (DDR) ze stolicą we wschodnim Berlinie; prezydentem był Wilhelm Pieck, premierem Otto Grotewohl.

16.SED i partie blokowe w NRD

Rządzącą partią NRD była SED (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands), powstała w 1946 r. z przymusowego połączenia KPD i SPD; jej kierowniczą rolę zapisano w konstytucji z 1968 r. Pozostałe partie - tzw. partie blokowe (Blockparteien), m.in. CDU NRD i LDPD - nie były opozycją: razem z organizacjami masowymi tworzyły Front Narodowy (Nationale Front) i startowały ze wspólnej listy. Przywódcami SED byli Walter Ulbricht (do 1971 r.) i Erich Honecker (1971-1989).

17.Powstanie 17 czerwca 1953 r. (Volksaufstand)

17 czerwca 1953 r. w NRD wybuchło powstanie robotnicze. Zaczęło się od protestu berlińskich robotników budowlanych przeciw podniesieniu norm pracy (Normerhöhung) bez wzrostu płac, a przerodziło się w strajki i demonstracje w setkach miejscowości z żądaniami wolnych wyborów. Powstanie stłumiły radzieckie czołgi. W RFN 17 czerwca był aż do 1990 r. świętem państwowym - Dniem Jedności Niemiec (Tag der deutschen Einheit).

18.Włączenie NRD w blok wschodni

Gospodarczo: od 1950 r. NRD należała do Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG, niem. RGW - Rat für gegenseitige Wirtschaftshilfe); miała gospodarkę planową (Planwirtschaft) z upaństwowionymi zakładami (VEB) i spółdzielniami rolniczymi (LPG). Wojskowo: była członkiem-założycielem Układu Warszawskiego (1955), a w 1956 r. utworzono Narodową Armię Ludową (NVA - Nationale Volksarmee). Politycznie wzorowała się na ZSRR, a na jej terytorium stacjonowały wojska radzieckie.

19.Mur berliński (Berliner Mauer)

Do 1961 r. z NRD na Zachód uciekły miliony ludzi (Republikflucht), głównie przez Berlin. W nocy z 12 na 13 sierpnia 1961 r. władze NRD (Walter Ulbricht, za zgodą Moskwy) zamknęły granicę i zaczęły budowę muru berlińskiego, oficjalnie nazywanego „antyfaszystowskim wałem ochronnym” (antifaschistischer Schutzwall). Strażników obowiązywał rozkaz strzelania (Schießbefehl); przy próbach ucieczki ginęli ludzie. Najbardziej znanym przejściem granicznym był Checkpoint Charlie.

20.FDJ (Freie Deutsche Jugend)

FDJ (Wolna Młodzież Niemiecka) - jedyna oficjalna organizacja młodzieżowa NRD, założona w 1946 r. (pierwszym przewodniczącym był Erich Honecker), podporządkowana SED; jej znakiem były niebieskie koszule. Należała do niej większość młodzieży od 14. roku życia, a młodsze dzieci - do organizacji pionierskiej im. Ernsta Thälmanna. Członkostwo ułatwiało dostanie się na studia. W NRD powszechna była też Jugendweihe - państwowa, świecka uroczystość dla 14-latków, alternatywa wobec konfirmacji.

21.Stasi (Ministerium für Staatssicherheit)

Stasi - potoczna nazwa Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego NRD (MfS), założonego w 1950 r. Była tajną policją polityczną i wywiadem, „tarczą i mieczem partii” (Schild und Schwert der Partei); długoletnim ministrem był Erich Mielke. Inwigilowała obywateli przez sieć tajnych współpracowników (IM - inoffizielle Mitarbeiter). Po zjednoczeniu akta Stasi udostępniono osobom inwigilowanym; pierwszym pełnomocnikiem do spraw akt był Joachim Gauck, stąd nazwa Gauck-Behörde.

22.Integracja RFN z Zachodem (Westintegration) i traktaty paryskie

Kanclerz Konrad Adenauer prowadził politykę integracji z Zachodem. RFN współtworzyła Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (1951) i Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG, traktaty rzymskie 1957). Traktaty paryskie (Pariser Verträge, podpisane w 1954 r., w mocy od 5 maja 1955 r.) zakończyły okupację: RFN uzyskała suwerenność (z prawami aliantów wobec Berlina i Niemiec jako całości) i w maju 1955 r. wstąpiła do NATO. W tym samym roku powstała Bundeswehra.

23.Cud gospodarczy (Wirtschaftswunder)

Wirtschaftswunder - szybka odbudowa i wzrost gospodarki RFN w latach 50. i 60. Jego twarzą był minister gospodarki, a później kanclerz Ludwig Erhard (CDU), który wprowadzał społeczną gospodarkę rynkową (soziale Marktwirtschaft): wolny rynek połączony z zabezpieczeniami socjalnymi. Pomogły reforma walutowa i plan Marshalla. Brakujące ręce do pracy uzupełniali od 1955 r. pracownicy z zagranicy (Gastarbeiter), m.in. z Włoch i Turcji. Symbolem epoki stał się Volkswagen Garbus (VW Käfer).

24.Szczególny status Berlina Zachodniego (Sonderstatus Berlins)

Berlin Zachodni formalnie podlegał trzem mocarstwom zachodnim (USA, Wielka Brytania, Francja) i nie był zwykłym krajem RFN, choć był z nią ściśle związany i miał własny parlament i burmistrza. Jego posłowie w Bundestagu nie mieli pełnego prawa głosu, nie stacjonowała tu Bundeswehra, a mieszkańców nie obejmowała służba wojskowa. Układ czterech mocarstw (Viermächteabkommen, 1971) potwierdził więzi Berlina Zachodniego z RFN i ułatwił tranzyt. Symbolem poparcia była wizyta Johna F. Kennedy'ego w 1963 r.

25.Rewolta studencka 1968 i terroryzm RAF

Ruch studencki (68er-Bewegung, APO - Außerparlamentarische Opposition, lider Rudi Dutschke) protestował przeciw wojnie w Wietnamie, ustawom o stanie wyjątkowym (Notstandsgesetze) i milczeniu pokolenia rodziców o nazizmie. Impulsem była śmierć studenta Benno Ohnesorga, zastrzelonego przez policjanta 2 czerwca 1967 r. Z radykalnego marginesu wyrosła RAF (Rote Armee Fraktion: Andreas Baader, Ulrike Meinhof, Gudrun Ensslin), która mordowała przedstawicieli państwa i gospodarki; szczytem terroru była „niemiecka jesień” (Deutscher Herbst) 1977 r.

26.Ruch pokojowy (Friedensbewegung)

Ruch pokojowy w RFN osiągnął szczyt na początku lat 80. jako protest przeciw dwutorowej decyzji NATO (NATO-Doppelbeschluss, 1979): zapowiedzi rozmieszczenia w Europie Zachodniej nowych amerykańskich rakiet średniego zasięgu (Pershing II), jeśli ZSRR nie wycofa swoich rakiet SS-20, przy jednoczesnej ofercie rokowań. W demonstracjach, np. w bońskim Hofgarten (1981), brały udział setki tysięcy ludzi. Z ruchów pokojowych, ekologicznych i antyatomowych wyrosła partia Zielonych (Die Grünen, 1980).

27.Nowa polityka wschodnia (neue Ostpolitik) i Układ podstawowy (Grundlagenvertrag)

Kanclerz Willy Brandt (SPD, 1969-1974) prowadził nową politykę wschodnią według zasady „zmiana przez zbliżenie” (Wandel durch Annäherung). Obejmowała układy z Moskwą i Warszawą (1970; w układzie z Polską RFN uznała granicę na Odrze i Nysie) oraz Układ podstawowy z NRD (1972): oba państwa uznały swoją równość i granicę, wymieniły stałe przedstawicielstwa (Ständige Vertretungen) zamiast ambasad, a w 1973 r. przyjęto je do ONZ. Wcześniej RFN stosowała doktrynę Hallsteina - zrywała stosunki z państwami uznającymi NRD.

28.Pokojowa rewolucja 1989 i zjednoczenie Niemiec (Wiedervereinigung)

Jesienią 1989 r. w NRD trwała pokojowa rewolucja (friedliche Revolution, Wende): masowe ucieczki przez Węgry i poniedziałkowe demonstracje w Lipsku (Montagsdemonstrationen) pod hasłem „Wir sind das Volk”. 9 listopada 1989 r. otwarto mur (Mauerfall). Traktat 2+4 (Zwei-plus-Vier-Vertrag, 12 września 1990 r.) przywrócił Niemcom pełną suwerenność. 3 października 1990 r. NRD przystąpiła do RFN na podstawie art. 23 Ustawy Zasadniczej - to Dzień Jedności Niemiec. Kanclerzem był Helmut Kohl, stolicą jest Berlin.

29.Austria do 1938 r. i Anschluss

Po I wojnie światowej powstała I Republika Austrii (1918). W 1933 r. kanclerz Engelbert Dollfuß wyeliminował parlament i stworzył autorytarne państwo stanowe (Ständestaat, tzw. austrofaszyzm); w lipcu 1934 r. zginął w nieudanym puczu austriackich nazistów. Jego następca Kurt Schuschnigg ustąpił pod presją Hitlera. 12 marca 1938 r. Wehrmacht wkroczył do Austrii, a 13 marca ogłoszono jej przyłączenie do Rzeszy (Anschluss), zatwierdzone 10 kwietnia w głosowaniu pod presją terroru i propagandy. Austria jako państwo przestała istnieć.

30.II Republika Austrii 1945-1955

27 kwietnia 1945 r. tymczasowy rząd Karla Rennera ogłosił niepodległość Austrii; Renner został pierwszym prezydentem II Republiki. Kraj był podzielony na 4 strefy okupacyjne, a Wiedeń na 4 sektory; śródmieściem zarządzały wspólnie wszystkie mocarstwa, a ich wspólne patrole („Vier im Jeep”) stały się symbolem okupacji. Austria długo przedstawiała się jako „pierwsza ofiara Hitlera” (Opferthese); dopiero w 1991 r. kanclerz Franz Vranitzky przyznał współodpowiedzialność Austriaków za zbrodnie nazizmu.

31.Austriacki traktat państwowy (Staatsvertrag) 1955

Traktat podpisano 15 maja 1955 r. w wiedeńskim pałacu Belvedere; sygnatariuszami były cztery mocarstwa (USA, ZSRR, Wielka Brytania, Francja) i Austria, w imieniu której podpisał go minister spraw zagranicznych Leopold Figl (kanclerzem był wtedy Julius Raab). Przywrócił Austrii pełną suwerenność jako wolnego, niepodległego i demokratycznego państwa. Główne postanowienia: zakaz Anschlussu (politycznego lub gospodarczego związku z Niemcami), zakaz organizacji nazistowskich, ochrona praw mniejszości słoweńskiej i chorwackiej, wycofanie wojsk okupacyjnych. (podpowiedź: 15.05.1955, Belvedere)

32.Neutralność Austrii (immerwährende Neutralität)

Neutralności NIE ma w traktacie państwowym. Austria zobowiązała się do niej wobec ZSRR (memorandum moskiewskie, kwiecień 1955 r.), a 26 października 1955 r. parlament uchwalił ustawę konstytucyjną o wieczystej neutralności - na wzór Szwajcarii. Oznacza ona m.in. nieprzystępowanie do sojuszy wojskowych i niedopuszczanie obcych baz wojskowych. 26 października jest świętem narodowym Austrii (Nationalfeiertag).

33.UNO-City (Vienna International Centre) i polityka Kreiskiego

UNO-City - kompleks siedzib organizacji ONZ w Wiedniu, otwarty w 1979 r.; Austria wynajmuje go ONZ za symboliczną kwotę (dawniej 1 szyling rocznie). Wiedeń jest jedną z czterech głównych siedzib ONZ (obok Nowego Jorku, Genewy i Nairobi); działają tu m.in. Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej (MAEA, niem. IAEO) i UNIDO. Budowę wspierał kanclerz Bruno Kreisky (SPÖ, 1970-1983), który uczynił neutralną Austrię miejscem spotkań i rokowań. Austriak Kurt Waldheim był sekretarzem generalnym ONZ (1972-1981).

34.Wstąpienie Austrii do Unii Europejskiej (EU-Beitritt)

Austria wstąpiła do Unii Europejskiej 1 stycznia 1995 r., razem ze Szwecją i Finlandią. Wcześniej, 12 czerwca 1994 r., w referendum za przystąpieniem opowiedziały się ok. dwie trzecie głosujących. Austria pozostała państwem neutralnym i nie wstąpiła do NATO. Od 1999 r. należy do strefy euro (gotówka od 2002 r.), która zastąpiła szyling austriacki (Schilling).

35.Konfederacja Szwajcarska (Schweizerische Eidgenossenschaft)

Oficjalna nazwa Szwajcarii to Schweizerische Eidgenossenschaft (łac. Confoederatio Helvetica - stąd skrót CH). Tradycja wywodzi ją od przymierza kantonów Uri, Schwyz i Unterwalden (1291). Od konstytucji z 1848 r. jest państwem federalnym; tworzy ją 26 kantonów z własnymi konstytucjami, parlamentami i rządami. Berno nie jest formalnie stolicą, lecz „miastem federalnym” (Bundesstadt). Rząd tworzy 7-osobowa Rada Federalna (Bundesrat) działająca kolegialnie; prezydent federacji zmienia się co roku.

36.Wielojęzyczność Szwajcarii (Viersprachigkeit)

Szwajcaria ma cztery języki narodowe (Landessprachen): niemiecki (większość ludności; na co dzień dialekty Schweizerdeutsch), francuski (zachód - Romandie), włoski (Ticino/Tessin i część Gryzonii) oraz retoromański (Rätoromanisch, tylko w Gryzonii - Graubünden). Retoromański uznano za język narodowy w 1938 r. Gryzonia jest jedynym kantonem trójjęzycznym. Granicę kulturową między częścią niemiecką a francuską żartobliwie nazywa się Röstigraben.

37.Demokracja bezpośrednia w Szwajcarii (direkte Demokratie)

Obywatele głosują kilka razy w roku. Inicjatywa ludowa (Volksinitiative): 100 tys. podpisów w 18 miesięcy wymusza głosowanie nad zmianą konstytucji. Referendum fakultatywne: 50 tys. podpisów w 100 dni wymusza głosowanie nad uchwaloną ustawą. Zmiana konstytucji wymaga referendum obowiązkowego i podwójnej większości: ludu i kantonów (Volksmehr und Ständemehr). W kantonach Glarus i Appenzell Innerrhoden obywatele głosują przez podniesienie ręki na zgromadzeniu pod gołym niebem (Landsgemeinde).

38.Neutralność i polityka zagraniczna Szwajcarii

Wieczystą neutralność Szwajcarii uznały mocarstwa na kongresie wiedeńskim (1815). To neutralność zbrojna (bewaffnete Neutralität): kraj nie należy do sojuszy wojskowych, ale ma armię opartą na systemie milicyjnym. Szwajcaria długo unikała organizacji politycznych: do ONZ wstąpiła dopiero w 2002 r. (po referendum), nie jest członkiem UE (w 1992 r. odrzuciła Europejski Obszar Gospodarczy) i współpracuje z Unią przez umowy dwustronne. Oferuje „dobre usługi” (gute Dienste) - pośredniczy w rokowaniach; w Genewie działa wiele organizacji międzynarodowych.

39.Czerwony Krzyż (Rotes Kreuz)

Czerwony Krzyż powstał z inicjatywy genewskiego kupca Henry'ego Dunanta, który widział cierpienia rannych po bitwie pod Solferino (1859) i opisał je w książce „Wspomnienie z Solferino”. W 1863 r. w Genewie założono Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża (IKRK - Internationales Komitee vom Roten Kreuz), a w 1864 r. podpisano pierwszą konwencję genewską o ochronie rannych żołnierzy. Znak - czerwony krzyż na białym tle - to odwrócone barwy flagi Szwajcarii. Dunant otrzymał w 1901 r. pierwszą Pokojową Nagrodę Nobla.

40.Szwajcaria w czasie II wojny światowej

Szwajcaria pozostała neutralna, otoczona przez państwa Osi. Generał Henri Guisan zebrał dowódców na łące Rütli (Rütlirapport, 1940) i przyjął strategię Reduit - obrony w twierdzy alpejskiej. Kraj jednak handlował z III Rzeszą (m.in. skupował złoto Reichsbanku) i prowadził restrykcyjną politykę wobec uchodźców („Das Boot ist voll”); na żądanie Szwajcarii Niemcy oznaczały paszporty Żydów literą J. Te sprawy zbadała po latach komisja historyków Bergiera. Szwajcarski konsul Carl Lutz uratował w Budapeszcie tysiące Żydów.