Chemia w domu: soda, ocet i mydło

1.Soda oczyszczona

Wodorowęglan sodu o wzorze $\mathrm{NaHCO_3}$. Biały, drobnokrystaliczny proszek, rozpuszczalny w wodzie, bez zapachu, o lekko słonym smaku. Używa się jej w kuchni, do sprzątania i w domowej apteczce.

2.Odczyn roztworu sody oczyszczonej

Lekko zasadowy: pH roztworu jest nieco wyższe niż 7 (około 8). Papierek uniwersalny zmienia w nim barwę na zielononiebieską.

3.Rozkład sody podczas ogrzewania

W wysokiej temperaturze soda oczyszczona rozkłada się: $\mathrm{2NaHCO_3 \rightarrow Na_2CO_3 + H_2O + CO_2}$. Powstają węglan sodu, para wodna i tlenek węgla(IV).

4.Soda jako spulchniacz

Podczas pieczenia z sody wydziela się tlenek węgla(IV). Pęcherzyki gazu rozpychają ciasto, które staje się puszyste. Proszek do pieczenia to mieszanina sody z kwaśnym składnikiem i skrobią, wydzielająca gaz po zwilżeniu i ogrzaniu.

5.Soda na zgagę

Soda zobojętnia nadmiar kwasu solnego w żołądku: $\mathrm{NaHCO_3 + HCl \rightarrow NaCl + H_2O + CO_2}$. Można ją stosować tylko okazjonalnie i w małych ilościach.

6.Soda oczyszczona a soda kalcynowana

Soda kalcynowana to węglan sodu $\mathrm{Na_2CO_3}$. Jej roztwór jest silniej zasadowy, dlatego służy do prania i zmiękczania wody, a nie do jedzenia. Spożywcza soda oczyszczona to $\mathrm{NaHCO_3}$.

7.Ocet

Wodny roztwór kwasu octowego (etanowego) o wzorze $\mathrm{CH_3COOH}$. Ocet spożywczy ma zwykle stężenie 6% lub 10%.

8.Właściwości octu

Bezbarwna (ocet spirytusowy) ciecz o ostrym, charakterystycznym zapachu i kwaśnym smaku, dobrze mieszająca się z wodą.

9.Odczyn octu

Kwasowy, pH około 2-3. Oranż metylowy i papierek uniwersalny barwią się w occie na czerwono, a fenoloftaleina pozostaje bezbarwna.

10.Fermentacja octowa

Proces, w którym bakterie octowe przekształcają etanol w kwas octowy przy dostępie tlenu: $\mathrm{C_2H_5OH + O_2 \rightarrow CH_3COOH + H_2O}$. Dlatego otwarte wino po pewnym czasie kwaśnieje.

11.Ocet w kuchni

Przyprawa do sałatek i sosów oraz konserwant w marynatach. Kwaśne środowisko hamuje rozwój bakterii i pleśni, dlatego marynowane warzywa długo się nie psują.

12.Ocet na kamień w czajniku

Kamień kotłowy to głównie węglan wapnia. Ocet reaguje z nim, tworząc rozpuszczalny octan wapnia: $\mathrm{CaCO_3 + 2CH_3COOH \rightarrow (CH_3COO)_2Ca + H_2O + CO_2}$.

13.Esencja octowa

Stężony roztwór kwasu octowego (około 80%). Jest żrąca i oznaczona piktogramem substancji żrącej. Przed użyciem rozcieńcza się ją wodą. Nigdy nie wolno przelewać jej do butelek po napojach.

14.Reakcja sody z octem

$\mathrm{NaHCO_3 + CH_3COOH \rightarrow CH_3COONa + H_2O + CO_2}$. Powstają octan sodu, woda i tlenek węgla(IV). Mieszanina burzy się i pieni, bo wydziela się dużo gazu, a jej temperatura nieco spada.

15.Octan sodu

Sól o wzorze $\mathrm{CH_3COONa}$, która powstaje w reakcji sody oczyszczonej z octem. Pozostaje rozpuszczona w wodzie.

16.Jak potwierdzić, że gaz z sody i octu to $\mathrm{CO_2}$

Gaz wprowadzony do wody wapiennej powoduje jej zmętnienie: $\mathrm{Ca(OH)_2 + CO_2 \rightarrow CaCO_3 + H_2O}$. Płonąca świeczka w tym gazie gaśnie.

17.Mydło

Sól sodowa lub potasowa wyższego kwasu tłuszczowego, np. stearynian sodu $\mathrm{C_{17}H_{35}COONa}$ albo palmitynian sodu $\mathrm{C_{15}H_{31}COONa}$.

18.Mydła sodowe i potasowe

Mydła sodowe są twarde, sprzedawane w kostkach. Mydła potasowe są miękkie, maziste lub ciekłe i są składnikiem mydeł w płynie.

19.Otrzymywanie mydła

Mydło powstaje w reakcji kwasu tłuszczowego z zasadą, np. $\mathrm{C_{17}H_{35}COOH + NaOH \rightarrow C_{17}H_{35}COONa + H_2O}$. W przemyśle ogrzewa się tłuszcze z zasadą sodową lub potasową; ten proces to zmydlanie.

20.Odczyn roztworu mydła

Zasadowy. Fenoloftaleina barwi się w wodzie z mydłem na malinowo, a papierek uniwersalny na niebiesko.

21.Hydrofilowy i hydrofobowy

Hydrofilowy oznacza „lubiący wodę”, czyli dobrze łączący się z wodą. Hydrofobowy oznacza „unikający wody”; taka część łączy się za to z tłuszczami.

22.Budowa cząsteczki mydła

Długi łańcuch węglowodorowy to część hydrofobowa („ogonek”), która łączy się z tłuszczem. Grupa $\mathrm{COO^-}$ połączona z jonem sodu to część hydrofilowa („główka”), która łączy się z wodą.

23.Działanie myjące mydła

Hydrofobowe ogonki wnikają w tłustą plamę, a hydrofilowe główki zostają w wodzie. Cząsteczki mydła otaczają tłuszcz i odrywają go w postaci drobnych kropelek zawieszonych w wodzie, które łatwo spłukać. Mydło ułatwia też zwilżanie i pieni się.

24.Mydło w twardej wodzie

Twarda woda zawiera dużo jonów wapnia i magnezu. Tworzą one z mydłem nierozpuszczalne osady (szare kłaczki), więc mydło słabo się pieni i gorzej myje.

25.Wywar z czerwonej kapusty

Naturalny wskaźnik odczynu. W occie (odczyn kwasowy) barwi się na czerwono, w wodzie destylowanej (odczyn obojętny) jest fioletowy, a w roztworze sody lub mydła (odczyn zasadowy) zmienia barwę na niebieską lub zieloną.

26.Bezpieczne stosowanie domowej chemii

Przechowuj środki w oryginalnych, opisanych opakowaniach, z dala od dzieci i żywności. Czytaj piktogramy i etykiety. Nie mieszaj środków czystości, zwłaszcza kwaśnych z wybielaczami zawierającymi chlor, bo może wydzielić się trujący chlor. Po kontakcie z oczami płucz je dużą ilością wody.