Społeczeństwa i ludność świata

Społeczeństwo to zbiorowość ludzi zamieszkujących określone terytorium i pozostających ze sobą w relacjach. Łączą ich między innymi normy, wartości, język, kultura oraz instytucje, takie jak rodzina, szkoła, państwo i gospodarka.

Ludność można analizować według różnych cech:

• wieku i płci,
• miejsca zamieszkania,
• poziomu wykształcenia,
• aktywności zawodowej,
• narodowości, religii i poziomu życia.

Struktura społeczeństwa wpływa na potrzeby państwa. Społeczeństwo młode potrzebuje przede wszystkim szkół i nowych miejsc pracy, a społeczeństwo starzejące się — rozbudowanej opieki zdrowotnej i systemu emerytalnego.

Ludność świata jest rozmieszczona bardzo nierównomiernie. Największe skupiska występują na nizinach, wybrzeżach, w dolinach rzecznych i regionach o żyznych glebach. Przykładami są Nizina Chińska, Nizina Gangesu oraz wyspy Japonii.

Słabo zaludnione są obszary o niekorzystnych warunkach środowiska:

• pustynie, na przykład Sahara,
• obszary polarne, na przykład Antarktyda,
• wysokie góry,
• wilgotne lasy równikowe,
• tereny o wiecznej zmarzlinie.

Na rozmieszczenie ludności wpływają także czynniki pozaprzyrodnicze: historia osadnictwa, rozwój przemysłu, dostęp do transportu, poziom bezpieczeństwa i atrakcyjność rynku pracy.

Gęstość zaludnienia określa liczbę osób przypadających na jednostkę powierzchni. Oblicza się ją, dzieląc liczbę ludności przez powierzchnię obszaru. Wysoka gęstość nie zawsze oznacza wysoki poziom życia, ponieważ zależy także od zasobów i zagospodarowania terenu.

Ruch naturalny ludności obejmuje przede wszystkim urodzenia i zgony. Jego podstawowym miernikiem jest przyrost naturalny, czyli różnica między liczbą urodzeń a liczbą zgonów. Wartość dodatnia oznacza wzrost liczby ludności wskutek przewagi urodzeń, a wartość ujemna — jej spadek.

Współczynniki urodzeń, zgonów i przyrostu naturalnego najczęściej podaje się w promilach, czyli w przeliczeniu na 1000 mieszkańców. Współczynnik przyrostu naturalnego można obliczyć jako różnicę współczynnika urodzeń i współczynnika zgonów.

Na liczbę urodzeń wpływają między innymi dzietność, model rodziny, sytuacja ekonomiczna, poziom wykształcenia oraz dostęp do opieki medycznej. Umieralność zależy od wieku ludności, warunków życia, jakości opieki zdrowotnej i stylu życia.

W wielu państwach obserwuje się przejście demograficzne, czyli długotrwałą zmianę od wysokich współczynników urodzeń i zgonów do niskich wartości obu wskaźników. W początkowej fazie poprawa warunków sanitarnych i opieki medycznej zmniejsza umieralność, podczas gdy liczba urodzeń pozostaje wysoka. Powoduje to eksplozję demograficzną.

W późniejszych fazach zwykle spada dzietność. Przyczyniają się do tego urbanizacja, dłuższa edukacja, aktywność zawodowa kobiet, późniejsze zakładanie rodzin i większe koszty utrzymania dzieci. W niektórych państwach przyrost naturalny staje się ujemny.

Skutkiem niskiej dzietności i wydłużania życia jest starzenie się społeczeństwa, czyli wzrost udziału osób starszych w całej populacji. Może to powodować niedobory pracowników, większe wydatki na emerytury i ochronę zdrowia oraz konieczność dostosowania infrastruktury.

Migracja to przemieszczanie się ludności połączone ze zmianą miejsca zamieszkania. Może odbywać się wewnątrz państwa albo między państwami. Ze względu na przyczynę wyróżnia się migracje dobrowolne, takie jak wyjazd do pracy, oraz przymusowe, na przykład ucieczkę przed wojną lub prześladowaniem.

Osoba opuszczająca kraj jest emigrantem dla kraju pochodzenia, a w państwie przyjmującym staje się imigrantem. Saldo migracji jest różnicą między liczbą imigrantów a emigrantów. Dodatnie saldo oznacza przewagę napływu, natomiast ujemne — przewagę odpływu.

Do najczęstszych przyczyn migracji należą:

• poszukiwanie pracy i wyższych zarobków,
• chęć podjęcia nauki,
• konflikty zbrojne i prześladowania,
• katastrofy naturalne i zmiany środowiska,
• łączenie rodzin.

Migracje mogą odmładzać społeczeństwo przyjmujące i uzupełniać braki na rynku pracy, ale mogą też powodować problemy integracyjne. W kraju emigracji odpływ młodych i wykształconych osób może pogłębiać starzenie się ludności.

Urbanizacja to proces rozwoju miast oraz zwiększania się udziału ludności miejskiej. Obejmuje nie tylko migracje ze wsi do miast, lecz także rozbudowę infrastruktury, rozwój funkcji miejskich i upowszechnianie miejskiego stylu życia.

Duże miasta koncentrują miejsca pracy, usługi, uczelnie, instytucje kultury i transport. Ich szybki rozwój może jednak prowadzić do korków, zanieczyszczenia powietrza, wysokich cen mieszkań i powstawania dzielnic o gorszych warunkach życia.

Aglomeracja składa się z miasta głównego, mniejszych miast i stref podmiejskich powiązanych codziennymi dojazdami oraz usługami. Wokół wielu miast zachodzi suburbanizacja, czyli przenoszenie się mieszkańców i części funkcji miasta na obszary podmiejskie.

Społeczeństwa różnią się także poziomem życia, wykształceniem, dostępem do ochrony zdrowia oraz udziałem ludności miejskiej. Te różnice wynikają z historii, poziomu rozwoju gospodarczego, polityki państwa i uwarunkowań środowiska.