Rzeczpospolita Obojga Narodów – ustrój i społeczeństwo

1.Unia lubelska

Porozumienie zawarte w 1569 roku między Koroną Królestwa Polskiego a Wielkim Księstwem Litewskim. Utworzyło Rzeczpospolitą Obojga Narodów jako państwo połączone wspólnym monarchą i sejmem, przy zachowaniu części odrębnych urzędów i wojska.

2.Rzeczpospolita Obojga Narodów

Wspólne państwo Korony i Litwy istniejące od unii lubelskiej. Miało charakter monarchii elekcyjnej z silną pozycją stanu szlacheckiego i rozbudowanym systemem przywilejów politycznych szlachty.

3.Monarchia elekcyjna

Ustrój, w którym król nie dziedziczył tronu automatycznie, lecz był wybierany przez uprawnioną szlachtę. W Rzeczypospolitej po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów każdy nowy władca obejmował tron po wolnej elekcji.

4.Wolna elekcja

Sposób wyboru króla przez ogół szlachty. Miała podkreślać polityczne znaczenie szlachty, ale w praktyce sprzyjała sporom wewnętrznym i wpływom obcych państw na wybór monarchy.

5.Artykuły henrykowskie

Stały zbiór zasad, które musiał zaakceptować każdy nowo wybrany król. Ograniczały władzę monarchy i gwarantowały szlachcie m.in. zwoływanie sejmu oraz prawo wypowiedzenia posłuszeństwa królowi łamiącemu prawa.

6.Pacta conventa

Indywidualne zobowiązania składane przez elekta przed objęciem tronu. W przeciwieństwie do artykułów henrykowskich były zmienne i zależały od konkretnego kandydata oraz oczekiwań szlachty.

7.Sejm walny

Najważniejszy organ ustawodawczy Rzeczypospolitej, złożony z króla, senatu i izby poselskiej. Uchwalał podatki, prawa i decydował o najważniejszych sprawach państwa, zwłaszcza wojnie i pokoju.

8.Senat

Wyższa izba sejmu, w której zasiadali najważniejsi dostojnicy świeccy i duchowni, np. biskupi i wojewodowie. Pełnił funkcję doradczą wobec króla i uczestniczył w procesie ustawodawczym.

9.Izba poselska

Część sejmu złożona z posłów wybieranych na sejmikach szlacheckich. Reprezentowała szlachtę i odgrywała kluczową rolę w uchwalaniu ustaw oraz podatków.

10.Sejmik szlachecki

Lokalne zgromadzenie szlachty w danej ziemi lub województwie. Wybierano na nim posłów na sejm, uchwalano instrukcje dla nich i omawiano sprawy regionalne.

11.Liberum veto

Zasada pozwalająca jednemu posłowi zerwać obrady sejmu i unieważnić podjęte uchwały. Miała chronić jednomyślność i wolności szlacheckie, lecz w praktyce doprowadzała do paraliżu państwa.

12.Złota wolność szlachecka

Ogół praw i przywilejów politycznych szlachty, takich jak udział w sejmikach, wolna elekcja czy nietykalność osobista. Wzmacniała pozycję szlachty, ale osłabiała władzę centralną.

13.Magnateria

Najbogatsza i najbardziej wpływowa warstwa szlachty, posiadająca wielkie majątki, urzędy i własne zaplecze polityczne. Często dominowała nad uboższą szlachtą i wpływała na decyzje państwowe.

14.Folwark pańszczyźniany

Duże gospodarstwo szlacheckie nastawione na produkcję zboża na sprzedaż, oparte na pracy chłopów odrabiających pańszczyznę. Był podstawą gospodarki Rzeczypospolitej w XVI i częściowo XVII wieku.

15.Pańszczyzna

Przymusowa, nieodpłatna praca chłopa na polu pana feudalnego. Jej rozmiar z czasem wzrastał, co pogarszało położenie chłopów i ograniczało ich wolność osobistą.

16.Mieszczanie

Stan społeczny zamieszkujący miasta, zajmujący się handlem, rzemiosłem i częściowo finansami. W Rzeczypospolitej ich prawa polityczne były znacznie słabsze niż prawa szlachty, co hamowało rozwój miast.