Wojewódzki Konkurs Chemiczny (wielkopolskie) - chemia organiczna

1.Szeregi homologiczne węglowodorów

Szereg homologiczny to ciąg związków o podobnej budowie i właściwościach, w którym każdy kolejny związek (homolog) ma o grupę $\ce{CH2}$ więcej. Alkany (tylko wiązania pojedyncze): $\ce{C_{n}H_{2n+2}}$, np. metan, etan, propan, butan. Alkeny (jedno wiązanie podwójne): $\ce{C_{n}H_{2n}}$, np. eten, propen. Alkiny (jedno wiązanie potrójne): $\ce{C_{n}H_{2n-2}}$, np. etyn. Ze wzrostem długości łańcucha rosną temperatury topnienia i wrzenia - od gazów przez ciecze do ciał stałych.

2.Izomeria szkieletowa i izomeria położenia wiązania

Izomery to związki o tym samym wzorze sumarycznym, ale innej budowie, a więc i innych właściwościach. Izomeria szkieletowa dotyczy kształtu łańcucha: $\ce{C4H10}$ to butan (łańcuch prosty) i 2-metylopropan (rozgałęziony), a $\ce{C5H12}$ ma 3 izomery: pentan, 2-metylobutan i 2,2-dimetylopropan. Izomeria położenia dotyczy miejsca wiązania wielokrotnego, np. but-1-en $\ce{CH2=CH-CH2-CH3}$ i but-2-en $\ce{CH3-CH=CH-CH3}$. Izomery rozgałęzione mają niższą temperaturę wrzenia.

3.Nazwy systematyczne węglowodorów rozgałęzionych

1) Wybierz najdłuższy łańcuch węglowy (w alkenach i alkinach - zawierający wiązanie wielokrotne); od niego pochodzi rdzeń nazwy. 2) Ponumeruj atomy węgla od strony, która da najmniejsze lokanty - najpierw wiązaniu wielokrotnemu, potem podstawnikom. 3) Przed nazwą łańcucha podaj lokant i nazwę podstawnika (metyl, etyl), a przy kilku takich samych - przedrostek di-, tri-. Np. $\ce{CH3-CH(CH3)-CH(CH3)-CH3}$ to 2,3-dimetylobutan, a $\ce{CH2=C(CH3)-CH3}$ - 2-metyloprop-1-en.

4.Węglowodory cykliczne i aromatyczne

Węglowodory cykliczne mają łańcuch zamknięty w pierścień, np. cyklopropan $\ce{C3H6}$ i cykloheksan $\ce{C6H12}$ (cykloalkany, wzór $\ce{C_{n}H_{2n}}$). Węglowodory aromatyczne zawierają pierścień benzenowy. Benzen $\ce{C6H6}$ to sześcioczłonowy pierścień, w którym elektrony wiązań $\pi$ są rozłożone równomiernie na wszystkie atomy węgla, dlatego jest trwały i nie odbarwia wody bromowej jak alkeny. To bezbarwna, toksyczna ciecz, która spala się kopcącym płomieniem.

5.Spalanie węglowodorów

Spalanie całkowite (pełny dostęp tlenu) daje tlenek węgla(IV) i wodę: $\ce{2C4H10 + 13O2 -> 8CO2 + 10H2O}$. Przy niedoborze tlenu zachodzi półspalanie, w którym powstaje trujący tlenek węgla(II): $\ce{2CH4 + 3O2 -> 2CO + 4H2O}$, albo spalanie niecałkowite, w którym powstaje sadza: $\ce{CH4 + O2 -> C + 2H2O}$. Im więcej węgla w cząsteczce, tym bardziej kopcący płomień. Współczynniki uzgadnia się w kolejności: węgiel, wodór, a na końcu tlen.

6.Naturalne źródła węglowodorów

Gaz ziemny składa się głównie z metanu. Ropa naftowa to ciekła mieszanina wielu węglowodorów; rozdziela się ją w destylacji frakcyjnej na frakcje o różnych temperaturach wrzenia: gazy, benzynę, naftę, olej napędowy i mazut (z niego otrzymuje się oleje smarowe, parafinę i asfalt). Kraking to rozbijanie długich cząsteczek węglowodorów na krótsze, aby uzyskać więcej benzyny. Węgiel kamienny poddaje się suchej destylacji (ogrzewaniu bez dostępu powietrza) - powstają koks, smoła i gaz.

7.Substytucja (reakcja podstawienia) w alkanach

Alkany ulegają reakcji substytucji: atom wodoru zostaje zastąpiony atomem fluorowca, a drugim produktem jest fluorowcowodór. Reakcja zachodzi w świetle lub po ogrzaniu: $\ce{CH4 + Cl2 ->[światło] CH3Cl + HCl}$ - powstaje chlorometan. Przy nadmiarze chloru podstawiane są kolejne atomy wodoru: dichlorometan $\ce{CH2Cl2}$, trichlorometan $\ce{CHCl3}$, tetrachlorometan $\ce{CCl4}$. Tak samo reaguje brom, np. etan daje bromoetan $\ce{CH3-CH2Br}$.

8.Halogenopochodne węglowodorów

Halogenopochodne to związki, w których atomy wodoru węglowodoru zastąpiono atomami fluorowców. Nazwa: lokant, liczba (di-, tri-, tetra-) i nazwa fluorowca oraz nazwa węglowodoru, np. $\ce{CH3-CHCl-CH3}$ - 2-chloropropan, $\ce{CH2Br-CH2Br}$ - 1,2-dibromoetan, $\ce{CHCl3}$ - trichlorometan (chloroform), $\ce{CH2=CHCl}$ - chloroeten (monomer PCV). Freony - halogenopochodne z chlorem i fluorem, dawniej używane w lodówkach i aerozolach - niszczą warstwę ozonową.

9.Addycja (przyłączanie) do alkenów i alkinów

Addycja polega na przyłączaniu atomów lub grup atomów do atomów węgla tworzących wiązanie wielokrotne. W alkenie wiązanie podwójne zmienia się w pojedyncze. W alkinie przyłączenie jednej cząsteczki wodoru lub fluorowca zmienia wiązanie potrójne w podwójne, a kolejnej - w pojedyncze. Eten z wodorem (katalizator nikiel) daje etan, z bromem - 1,2-dibromoetan: $\ce{CH2=CH2 + Br2 -> CH2Br-CH2Br}$, z chlorowodorem - chloroetan, a z wodą w obecności katalizatora kwasowego - etanol: $\ce{CH2=CH2 + H2O ->[H+] CH3-CH2-OH}$. Etyn z nadmiarem wodoru w obecności katalizatora daje etan: $\ce{CH#CH + 2H2 -> CH3-CH3}$. (podpowiedź: Addycja zmniejsza krotność wiązania.)

10.Reguła Markownikowa

Gdy do niesymetrycznego alkenu przyłącza się fluorowcowodór (np. $\ce{HBr}$) lub woda, atom wodoru przyłącza się głównie do tego atomu węgla przy wiązaniu podwójnym, który ma więcej atomów wodoru, a druga część cząsteczki - do atomu węgla uboższego w wodór. Propen z bromowodorem daje głównie 2-bromopropan: $\ce{CH2=CH-CH3 + HBr -> CH3-CHBr-CH3}$, a z wodą - propan-2-ol. Dla alkenów symetrycznych, np. but-2-enu, reguła nie ma znaczenia.

11.Odróżnianie węglowodorów nasyconych od nienasyconych

Węglowodory nienasycone (alkeny, alkiny) odbarwiają wodę bromową, bo brom przyłącza się do wiązania wielokrotnego. Odbarwiają też fioletowy roztwór manganianu(VII) potasu $\ce{KMnO4}$, który je utlenia; w roztworze obojętnym wytrąca się przy tym brunatny osad tlenku manganu(IV). Węglowodory nasycone (alkany) w tych warunkach nie reagują - barwa roztworów się nie zmienia. Benzen, mimo pierścienia z elektronami wiązań $\pi$, też nie odbarwia tych roztworów.

12.Eliminacja

Eliminacja to odłączenie małej cząsteczki od dwóch sąsiednich atomów węgla, w wyniku czego powstaje wiązanie wielokrotne - to proces odwrotny do addycji. Przykłady: odwodnienie alkoholu $\ce{CH3-CH2-OH ->[Al2O3] CH2=CH2 + H2O}$ (ogrzewanie); odwodornienie alkanu $\ce{CH3-CH3 -> CH2=CH2 + H2}$ (katalizator, temperatura); odłączenie fluorowcowodoru zasadą w roztworze alkoholowym $\ce{CH3-CH2Cl + KOH -> CH2=CH2 + KCl + H2O}$; odłączenie fluorowca cynkiem $\ce{CH2Br-CH2Br + Zn -> CH2=CH2 + ZnBr2}$.

13.Polimeryzacja

Polimeryzacja to łączenie wielu małych cząsteczek z wiązaniem podwójnym (monomerów) w długi łańcuch (polimer); wiązania podwójne zamieniają się w pojedyncze, a produktów ubocznych nie ma. Mer to powtarzający się fragment łańcucha polimeru. Z etenu powstaje polietylen: $\ce{n CH2=CH2 -> (-CH2-CH2-)_{n}}$. Depolimeryzacja to rozkład polimeru z powrotem na monomery, np. podczas silnego ogrzewania.

14.Polimery pochodnych etenu i innych alkenów

Polimeryzacji ulegają też pochodne etenu i inne alkeny. Z propenu powstaje polipropylen o merze $\ce{-CH2-CH(CH3)-}$, z chloroetenu - polichlorek winylu (PCV) o merze $\ce{-CH2-CHCl-}$, z tetrafluoroetenu - teflon o merze $\ce{-CF2-CF2-}$. Z but-2-enu powstaje polimer o merze $\ce{-CH(CH3)-CH(CH3)-}$, a z but-1-enu - o merze $\ce{-CH2-CH(C2H5)-}$. W łańcuchu głównym mer ma dwa atomy węgla - te, które w monomerze tworzyły wiązanie podwójne.

15.Chemograf - ciąg przemian

Chemograf to schemat kolejnych przemian, w którym produkt jednej reakcji jest substratem następnej; do każdej strzałki zapisuje się równanie. Przykład - węglik wapnia, etyn, eten, etanol, kwas etanowy: $\ce{CaC2 + 2H2O -> C2H2 + Ca(OH)2}$, $\ce{C2H2 + H2 -> C2H4}$ (katalizator), $\ce{C2H4 + H2O ->[H+] C2H5OH}$, $\ce{C2H5OH + O2 ->[bakterie] CH3COOH + H2O}$. Rozwiązując chemograf, szukaj typowych reakcji: substytucji, addycji, eliminacji i utleniania.

16.Alkohole monohydroksylowe

Alkohole mają grupę hydroksylową $\ce{-OH}$ połączoną z atomem węgla; wzór ogólny alkoholi nasyconych to $\ce{C_{n}H_{2n+1}OH}$. Metanol $\ce{CH3OH}$ jest silnie trujący (mała ilość powoduje ślepotę lub śmierć), etanol $\ce{C2H5OH}$ powstaje w fermentacji. Niższe alkohole dobrze mieszają się z wodą, a ich roztwory mają odczyn obojętny - grupa $\ce{-OH}$ nie odłącza się jako jon. Etanol spala się: $\ce{C2H5OH + 3O2 -> 2CO2 + 3H2O}$, a z sodem wydziela wodór: $\ce{2C2H5OH + 2Na -> 2C2H5ONa + H2}$.

17.Glicerol - alkohol polihydroksylowy

Glicerol (gliceryna), czyli propano-1,2,3-triol $\ce{CH2OH-CHOH-CH2OH}$, ma trzy grupy hydroksylowe. To bezbarwna, gęsta, oleista ciecz o słodkim smaku, higroskopijna i mieszająca się z wodą w każdym stosunku. Stosuje się go w kosmetykach, przemyśle spożywczym i do produkcji materiałów wybuchowych. Odróżnienie od alkoholu monohydroksylowego: świeżo strącony $\ce{Cu(OH)2}$ rozpuszcza się w glicerolu, dając szafirowy (ciemnoniebieski) roztwór, a w etanolu - nie.

18.Aldehydy

Aldehydy zawierają grupę aldehydową $\ce{-CHO}$. Metanal $\ce{HCHO}$ (formaldehyd) to trujący gaz o ostrym zapachu; jego wodny roztwór (formalina) służy do konserwowania preparatów biologicznych. Etanal $\ce{CH3CHO}$ to lotna ciecz. Aldehydy powstają przez utlenianie alkoholi, np. etanolu ogrzanym tlenkiem miedzi(II): $\ce{CH3CH2OH + CuO -> CH3CHO + Cu + H2O}$ - czarny tlenek zmienia się w czerwonawą miedź. Aldehydy łatwo utleniają się do kwasów karboksylowych, dlatego są reduktorami.

19.Próba Tollensa (próba lustra srebrnego)

Próba Tollensa wykrywa grupę aldehydową. Odczynnikiem jest amoniakalny roztwór tlenku srebra(I), przygotowany z $\ce{AgNO3}$, odrobiny $\ce{NaOH}$ i wody amoniakalnej. Po dodaniu aldehydu i ogrzaniu w łaźni wodnej na ściankach probówki osadza się lśniąca warstwa srebra (lustro): aldehyd utlenia się do kwasu, a jony srebra redukują się do metalu. Zapis uproszczony: $\ce{CH3CHO + Ag2O ->[NH3] CH3COOH + 2Ag}$. Wynik pozytywny dają też cukry redukujące, np. glukoza.

20.Próba Trommera

Próba Trommera też wykrywa grupę aldehydową. Do roztworu $\ce{CuSO4}$ dodaje się nadmiar $\ce{NaOH}$ - powstaje niebieski osad $\ce{Cu(OH)2}$. Po dodaniu aldehydu i ogrzaniu wytrąca się ceglastoczerwony osad tlenku miedzi(I): $\ce{CH3CHO + 2Cu(OH)2 -> CH3COOH + Cu2O + 2H2O}$. Bez aldehydu ogrzewany wodorotlenek miedzi(II) czernieje, bo rozkłada się do tlenku miedzi(II) - to wynik negatywny. Pozytywną próbę dają też glukoza, maltoza i laktoza.

21.Kwasy karboksylowe

Kwasy karboksylowe mają grupę karboksylową $\ce{-COOH}$. Kwas metanowy (mrówkowy) $\ce{HCOOH}$ występuje w jadzie mrówek i w pokrzywach, kwas etanowy (octowy) $\ce{CH3COOH}$ - w occie. Niższe kwasy są słabe i dysocjują częściowo: $\ce{CH3COOH <--> CH3COO- + H+}$. Wyższe kwasy tłuszczowe: palmitynowy $\ce{C15H31COOH}$ i stearynowy $\ce{C17H35COOH}$ (nasycone, stałe) oraz oleinowy $\ce{C17H33COOH}$ (nienasycony, ciekły, odbarwia wodę bromową). Kwas cytrynowy ma trzy grupy karboksylowe.

22.Reakcje kwasów karboksylowych

Kwasy karboksylowe reagują jak kwasy nieorganiczne, tworząc sole (etaniany, metaniany): z metalami aktywnymi $\ce{2CH3COOH + Mg -> (CH3COO)2Mg + H2}$, z tlenkami metali $\ce{2CH3COOH + CaO -> (CH3COO)2Ca + H2O}$, z zasadami $\ce{CH3COOH + NaOH -> CH3COONa + H2O}$, z węglanami $\ce{2CH3COOH + Na2CO3 -> 2CH3COONa + CO2 + H2O}$, a z amoniakiem tworzą sole amonowe: $\ce{CH3COOH + NH3 -> CH3COONH4}$ (etanian amonu).

23.Estryfikacja

Estryfikacja to reakcja kwasu z alkoholem, w której powstają ester i woda; katalizatorem jest stężony kwas siarkowy(VI), który także wiąże wodę. Reakcja jest odwracalna: $\ce{CH3COOH + CH3CH2OH <--> CH3COOCH2CH3 + H2O}$ - powstaje etanian etylu (octan etylu). Estry mają grupę estrową $\ce{-COO-}$, słabo rozpuszczają się w wodzie i często pachną owocami - stosuje się je jako aromaty i rozpuszczalniki.

24.Nazwy i wzory alkoholi, aldehydów, kwasów i estrów

Nazwę tworzy się od nazwy węglowodoru o tej samej liczbie atomów węgla (licząc węgiel grupy funkcyjnej): alkohol - końcówka -ol (propan-1-ol $\ce{CH3-CH2-CH2-OH}$), aldehyd - końcówka -al (propanal $\ce{CH3-CH2-CHO}$), kwas - kwas ...-owy (kwas propanowy $\ce{CH3-CH2-COOH}$). Nazwa estru: nazwa reszty kwasu z końcówką -an i grupy z alkoholu z końcówką -ylu, np. metanian metylu $\ce{HCOOCH3}$, etanian propylu $\ce{CH3COOCH2CH2CH3}$.

25.Fermentacje

Fermentacje to rozkład związków organicznych przez drobnoustroje. Alkoholowa (drożdże): $\ce{C6H12O6 -> 2C2H5OH + 2CO2}$. Octowa (bakterie, dostęp powietrza): $\ce{C2H5OH + O2 -> CH3COOH + H2O}$. Mlekowa (kiszenie, kwaśnienie mleka): $\ce{C6H12O6 -> 2CH3-CH(OH)-COOH}$ - powstaje kwas mlekowy. Masłowa (psucie się żywności, zapach zjełczałego masła): $\ce{C6H12O6 -> C3H7COOH + 2CO2 + 2H2}$.

26.Mydła

Mydła to sole wyższych kwasów karboksylowych (tłuszczowych). Mydła sodowe są stałe, a potasowe - maziste; oba rozpuszczają się w wodzie, a sole wapnia i magnezu - nie. Otrzymywanie: zmydlanie tłuszczu zasadą albo zobojętnianie kwasu: $\ce{C17H35COOH + NaOH -> C17H35COONa + H2O}$ (stearynian sodu). Anion mydła ma długi łańcuch hydrofobowy, który wnika w tłuszcz, i hydrofilową grupę $\ce{-COO-}$, przyciąganą przez wodę - dzięki temu otacza krople tłuszczu i usuwa brud. Roztwory mydeł mają odczyn zasadowy.

27.Twardość wody

Twardość wody powodują rozpuszczone sole wapnia i magnezu. W twardej wodzie mydło słabo się pieni, bo tworzy osad nierozpuszczalnych soli: $\ce{2C17H35COO- + Ca^2+ -> (C17H35COO)2Ca}$. Twardość przemijającą powodują wodorowęglany - usuwa się ją gotowaniem, a węglan osadza się jako kamień kotłowy: $\ce{Ca(HCO3)2 -> CaCO3 + CO2 + H2O}$. Twardość trwałą (siarczany, chlorki) usuwa się np. sodą: $\ce{CaSO4 + Na2CO3 -> CaCO3 + Na2SO4}$.

28.Tłuszcze - budowa i rodzaje

Tłuszcze to estry glicerolu i wyższych kwasów tłuszczowych (triglicerydy), np. tristearynian glicerolu $\ce{(C17H35COO)3C3H5}$. Tłuszcze nasycone (głównie zwierzęce: smalec, łój, masło) zawierają reszty kwasów nasyconych i są stałe. Tłuszcze nienasycone (głównie oleje roślinne) zawierają reszty kwasów nienasyconych, np. oleinowego, są ciekłe i odbarwiają wodę bromową. Tłuszcze nie rozpuszczają się w wodzie, rozpuszczają się w benzynie, a na papierze zostawiają tłustą plamę.

29.Utwardzanie i hydroliza tłuszczów

Utwardzanie to addycja wodoru (katalizator nikiel) do wiązań podwójnych w resztach kwasów nienasyconych - olej staje się stałym tłuszczem (margaryna): $\ce{(C17H33COO)3C3H5 + 3H2 -> (C17H35COO)3C3H5}$. Hydroliza tłuszczu w środowisku kwasowym daje glicerol i kwasy tłuszczowe, a w zasadowym (zmydlanie) - glicerol i mydła: $\ce{(C17H35COO)3C3H5 + 3NaOH -> C3H5(OH)3 + 3C17H35COONa}$.

30.Aminy - metyloamina i etyloamina

Aminy to pochodne amoniaku, w których atom wodoru zastąpiono grupą węglowodorową; zawierają grupę aminową $\ce{-NH2}$. Metyloamina $\ce{CH3NH2}$ i etyloamina $\ce{C2H5NH2}$ w temperaturze pokojowej są gazami o zapachu podobnym do amoniaku i śniętych ryb, bardzo dobrze rozpuszczalnymi w wodzie. Ich roztwory mają odczyn zasadowy: $\ce{CH3NH2 + H2O <--> CH3NH3+ + OH-}$. Z kwasami tworzą sole: $\ce{CH3NH2 + HCl -> CH3NH3Cl}$ (chlorek metyloamoniowy). Spalają się do $\ce{CO2}$, $\ce{H2O}$ i $\ce{N2}$.

31.Aminokwasy

Aminokwasy zawierają grupę aminową $\ce{-NH2}$ i karboksylową $\ce{-COOH}$. Najprostszy jest glicyna (kwas aminoetanowy) $\ce{H2N-CH2-COOH}$, kolejny - alanina $\ce{CH3-CH(NH2)-COOH}$. To białe, krystaliczne substancje, dobrze rozpuszczalne w wodzie. Są amfoteryczne - reagują z kwasami: $\ce{H2N-CH2-COOH + HCl -> ClH3N-CH2-COOH}$ i z zasadami: $\ce{H2N-CH2-COOH + NaOH -> H2N-CH2-COONa + H2O}$. Roztwór glicyny ma odczyn zbliżony do obojętnego, bo obie grupy się równoważą.

32.Wiązanie peptydowe i peptydy

Wiązanie peptydowe $\ce{-CO-NH-}$ powstaje w reakcji kondensacji: grupa $\ce{-COOH}$ jednego aminokwasu łączy się z grupą $\ce{-NH2}$ drugiego i wydziela się woda. Z dwóch cząsteczek glicyny powstaje glicyloglicyna: $\ce{2H2N-CH2-COOH -> H2N-CH2-CO-NH-CH2-COOH + H2O}$. Dipeptyd ma jedno wiązanie peptydowe, tripeptyd - dwa. Z dwóch różnych aminokwasów powstają dwa różne dipeptydy (np. Gly-Ala i Ala-Gly). Hydroliza peptydu (woda, kwas lub enzymy) rozkłada go z powrotem na aminokwasy.

33.Białka - budowa i wykrywanie

Białka to związki wielkocząsteczkowe zbudowane z reszt aminokwasów połączonych wiązaniami peptydowymi; zawierają węgiel, wodór, tlen, azot i często siarkę. Wykrywanie: reakcja ksantoproteinowa - stężony kwas azotowy(V) barwi białko na żółto (dotyczy białek z pierścieniami aromatycznymi); reakcja biuretowa - z $\ce{CuSO4}$ i $\ce{NaOH}$ powstaje fioletowe zabarwienie (wykrywa wiązania peptydowe). Spalane białko pachnie jak palone włosy lub pióra.

34.Denaturacja i koagulacja białek

Denaturacja to nieodwracalna zmiana struktury białka, po której traci ono funkcje biologiczne. Powodują ją: wysoka temperatura, mocne kwasy i zasady, sole metali ciężkich (np. $\ce{CuSO4}$, $\ce{Pb(NO3)2}$), etanol, formalina. Ścięte białko jajka to przykład denaturacji. Koagulacja (wysalanie) to odwracalne wytrącenie białka z roztworu pod wpływem soli metali lekkich, np. $\ce{NaCl}$ - po dodaniu wody osad znów się rozpuszcza, a białko zachowuje swoje właściwości.

35.Cukry - podział

Cukry (węglowodany, sacharydy) zawierają węgiel, wodór i tlen. Monosacharydy: glukoza i fruktoza - izomery o wzorze $\ce{C6H12O6}$, słodkie i dobrze rozpuszczalne w wodzie. Disacharydy $\ce{C12H22O11}$: sacharoza (z glukozy i fruktozy), maltoza, laktoza. Polisacharydy $\ce{(C6H10O5)_{n}}$: skrobia i celuloza. Glukoza powstaje w fotosyntezie: $\ce{6CO2 + 6H2O ->[światło] C6H12O6 + 6O2}$, a w oddychaniu komórkowym utlenia się do tlenku węgla(IV) i wody.

36.Cukry redukujące i nieredukujące

Cukry redukujące mają w roztworze wolną grupę aldehydową (lub przechodzą w taką formę) i dają pozytywne próby Tollensa i Trommera: glukoza, fruktoza, maltoza, laktoza. Cukry nieredukujące, np. sacharoza, skrobia i celuloza, dają wynik negatywny. Glukozę od sacharozy odróżnia więc próba Trommera: z glukozą po ogrzaniu powstaje ceglastoczerwony osad, a z sacharozą nie. Po hydrolizie sacharozy ($\ce{C12H22O11 + H2O ->[H+] C6H12O6 + C6H12O6}$ - glukoza i fruktoza) próba wypada pozytywnie.

37.Skrobia i celuloza

Skrobia i celuloza to polisacharydy zbudowane z reszt glukozy. Skrobia to materiał zapasowy roślin (ziemniaki, zboża); w zimnej wodzie się nie rozpuszcza, a w gorącej tworzy kleik. Wykrywa się ją jodem (np. płynem Lugola) - pojawia się granatowe zabarwienie. Celuloza buduje ściany komórek roślin (bawełna, drewno, papier), nie rozpuszcza się w wodzie, a człowiek jej nie trawi. Hydroliza skrobi (kwas lub enzymy) prowadzi przez dekstryny i maltozę do glukozy.

38.Polikondensacja i polimery kondensacyjne

Polikondensacja to łączenie monomerów mających po dwie grupy funkcyjne w polimer, przy czym przy każdym połączeniu wydziela się mała cząsteczka, zwykle woda. Poliamidy (np. nylon, a w przyrodzie białka) mają wiązania amidowe $\ce{-CO-NH-}$, poliestry (np. PET) - wiązania estrowe $\ce{-CO-O-}$. Aby odtworzyć monomery z fragmentu polimeru, rozcina się te wiązania: do grupy $\ce{-CO-}$ dopisuje się $\ce{-OH}$, a do atomu azotu lub tlenu po drugiej stronie - atom wodoru.

39.Dawki leków i normy substancji toksycznych

Dawka lecznicza (terapeutyczna) to ilość leku, która leczy bez szkody dla organizmu; dawka toksyczna wywołuje objawy zatrucia; średnia dawka śmiertelna ($\mathrm{LD_{50}}$) to dawka, po której ginie połowa badanych organizmów - im mniejsza, tym silniejsza trucizna. Dawki podaje się zwykle w mg na kg masy ciała, np. 10 mg/kg dla dziecka o masie 30 kg to $10 \cdot 30 = 300~\mathrm{mg}$. Dopuszczalna norma to największe stężenie substancji w powietrzu, wodzie lub żywności, które nie szkodzi zdrowiu.

40.Etykiety produktów spożywczych

Wykaz składników na etykiecie podaje się w kolejności malejącej masy - pierwszego składnika jest najwięcej. Tabela wartości odżywczej podaje na 100 g (lub 100 ml) produktu: wartość energetyczną (kJ i kcal), tłuszcz (w tym kwasy nasycone), węglowodany (w tym cukry), białko i sól. Dodatki do żywności oznacza się symbolami E, np. E300 - kwas askorbinowy (witamina C), E330 - kwas cytrynowy, E200 - kwas sorbowy (konserwant). Z danych na 100 g można obliczyć np. masę cukru w całym opakowaniu.