Zjawisko fizyczne i reakcja chemiczna
Chemia
Zestaw pomaga odróżniać zmiany fizyczne od reakcji chemicznych na podstawie obserwacji i przykładów z życia. Uczeń pozna pojęcia substratów i produktów oraz nauczy się rozpoznawać oznaki powstawania nowych substancji.
1.Zjawisko fizyczne
Przemiana, podczas której nie powstają nowe substancje. Może zmienić się stan skupienia, kształt, rozmiar lub wygląd substancji.
2.Reakcja chemiczna
Przemiana, w której z jednych substancji powstają inne substancje o nowych właściwościach.
3.Substraty
Substancje, które biorą udział w reakcji chemicznej na jej początku.
4.Produkty reakcji
Substancje powstałe w wyniku reakcji chemicznej.
5.Topnienie
Zmiana stanu skupienia ze stałego na ciekły. Jest zjawiskiem fizycznym, np. topnienie lodu.
6.Parowanie
Zmiana cieczy w gaz zachodząca z jej powierzchni. To zjawisko fizyczne, np. wysychanie kałuży.
7.Spalanie
Reakcja chemiczna substancji z tlenem, zwykle połączona z wydzielaniem ciepła i często światła.
8.Rdzewienie żelaza
Powolna reakcja chemiczna żelaza z tlenem i wodą. Powstaje rdza, która ma inne właściwości niż żelazo.
9.Rozpuszczanie cukru w wodzie
Zjawisko fizyczne. Cukier rozprasza się w wodzie, ale nie powstaje nowa substancja; można go odzyskać przez odparowanie wody.
10.Zmiana barwy jako oznaka reakcji
Trwała zmiana barwy może świadczyć o reakcji chemicznej, zwłaszcza gdy towarzyszą jej inne oznaki, np. gaz lub osad.
11.Osad
Nierozpuszczalna, zwykle stała substancja, która może powstać w cieczy podczas reakcji chemicznej.
12.Wydzielanie gazu
Pojawienie się pęcherzyków gazu może być oznaką reakcji chemicznej, jeśli gaz nie pochodzi np. z gotowania lub mieszania napoju.
Notatka
Dwa rodzaje przemian
W codziennym życiu substancje nieustannie się zmieniają. Nie każda zmiana oznacza jednak powstanie czegoś nowego. W chemii rozróżniamy przede wszystkim zjawiska fizyczne i reakcje chemiczne.
W czasie zjawiska fizycznego substancja zachowuje swój skład. Może zmienić stan skupienia, kształt, rozmiar, postać lub miejsce, ale nadal jest tą samą substancją. Na przykład lód po stopnieniu zmienia się w ciekłą wodę.
W reakcji chemicznej powstają nowe substancje. Mają one inne właściwości niż substancje przed reakcją.
Ważne
Najpewniejsze pytanie brzmi: czy po przemianie powstała nowa substancja?
Przykłady zjawisk fizycznych
Do zjawisk fizycznych należą zmiany stanu skupienia:
- topnienie lodu, czyli zmiana ciała stałego w ciecz,
- krzepnięcie wody w lód,
- parowanie wody z kałuży,
- skraplanie pary wodnej na chłodnej szybie.
Zjawiskami fizycznymi są także: krojenie papieru, tłuczenie szkła, zgniatanie puszki, ścieranie kredy oraz rozpuszczanie cukru lub soli w wodzie. W tych przypadkach substancje nie zmieniają swojego składu chemicznego.
Przykład
Gdy odparujemy wodę z roztworu cukru, mogą pozostać kryształki cukru. To wskazuje, że cukier nie zamienił się w nową substancję.
Czym jest reakcja chemiczna?
W reakcji chemicznej substancje wyjściowe przekształcają się w inne substancje. Te, które reagują na początku, nazywamy substratami. Substancje otrzymane po przemianie to produkty reakcji.
Przykładami reakcji chemicznych są spalanie drewna, rdzewienie żelaza, kwaśnienie mleka, pieczenie ciasta i ciemnienie przekrojonego jabłka. Po spaleniu drewna powstają między innymi popiół i gazy. Po rdzewieniu powstaje rdza, która różni się od żelaza barwą i właściwościami.
Zapamiętaj
Spalanie i rdzewienie to reakcje chemiczne, ponieważ prowadzą do powstania nowych substancji.
Jak rozpoznać reakcję chemiczną?
Reakcji chemicznej mogą towarzyszyć widoczne lub odczuwalne oznaki. Należą do nich:
- wydzielanie gazu, widoczne jako pęcherzyki,
- powstanie osadu, czyli nierozpuszczalnej substancji stałej w cieczy,
- trwała zmiana barwy,
- wydzielanie lub pobieranie ciepła,
- pojawienie się światła albo zmiana zapachu.
Jedna obserwacja nie zawsze wystarcza. Na przykład pęcherzyki mogą pojawić się podczas gotowania wody, ale nie jest to wtedy reakcja chemiczna. Trzeba ustalić, czy rzeczywiście powstała nowa substancja.
Sposób rozwiązywania zadań
Aby poprawnie sklasyfikować przemianę, najpierw opisz, co było przed nią, a co jest po niej. Następnie zastanów się, czy zmieniły się tylko cechy fizyczne, takie jak kształt lub stan skupienia, czy też powstał materiał o nowych właściwościach.
Jeśli lód zmienia się w wodę, zachodzi zmiana fizyczna. Jeśli żelazo pokrywa się brunatną rdzą, zachodzi reakcja chemiczna. Nie kieruj się wyłącznie tym, czy przemiana jest szybka: rdzewienie może trwać długo, a mimo to jest reakcją chemiczną.
Ważne
Szybkość przemiany nie decyduje o jej rodzaju. Decyduje powstanie lub brak powstania nowych substancji.
Quizy w tym zestawie
16 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu