Chemia

Układ okresowy pierwiastków

Zestaw pomaga zrozumieć, jak zbudowany jest układ okresowy pierwiastków i jak odczytywać z niego najważniejsze informacje. Nauczysz się, czym są grupy i okresy, co oznaczają liczba atomowa i symbol pierwiastka oraz jak rozpoznać metale, niemetale i liczbę elektronów walencyjnych.

Szkoła podstawowauczy się 2 osoby10 fiszek18 pytań w 2 etapachnotatka

Podcast

Ładuję…

Quizy w tym zestawie

18 pytań w 2 etapach

Odblokujesz je po dodaniu zestawu.

Etap 1: Podstawy i symbole pierwiastków
Etap 1 · 6 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Odczytywanie układu okresowego
Etap 2 · 4 fiszki · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Karty pracy

Ćwiczenia do wydruku na ten temat

Układ okresowy - sprawdzianKlasa 7

Otwórz kartę pracy

Lekcje z kursów Odrabiamy

Obejrzyj albo posłuchaj o tym temacie

Układ okresowy pierwiastków, cz. 1.Wideo, 12 min · Chemia - 7 klasa

Obejrzyj lekcję

Układ okresowy pierwiastków, cz. 2.Wideo, 12 min · Chemia - 7 klasa

Obejrzyj lekcję

1.Układ okresowy pierwiastków

To uporządkowany zbiór pierwiastków chemicznych. Są one ustawione według rosnącej liczby atomowej, czyli liczby protonów w jądrze atomu. Dzięki temu łatwiej porównywać ich właściwości.

2.Pierwiastek chemiczny

To zbiór atomów mających taką samą liczbę protonów w jądrze. Na przykład wszystkie atomy wodoru mają 1 proton, a wszystkie atomy tlenu mają 8 protonów.

3.Liczba atomowa

Liczba atomowa, oznaczana jako $Z$ , mówi, ile protonów ma atom danego pierwiastka. W atomie obojętnym liczba protonów jest równa liczbie elektronów.

4.Symbol pierwiastka

To skrócony zapis nazwy pierwiastka, zwykle z jednej lub dwóch liter, np. $\mathrm{H}$ , $\mathrm{O}$ , $\mathrm{Na}$ , $\mathrm{Fe}$ . Pierwsza litera symbolu jest zawsze wielka.

5.Grupa w układzie okresowym

Grupa to pionowa kolumna w układzie okresowym. Pierwiastki w tej samej grupie zwykle mają podobne właściwości chemiczne i zwykle taką samą liczbę elektronów walencyjnych.

6.Okres w układzie okresowym

Okres to poziomy rząd w układzie okresowym. Numer okresu mówi, ile powłok elektronowych ma atom danego pierwiastka.

7.Elektrony walencyjne

To elektrony znajdujące się na ostatniej powłoce atomu. Biorą udział w tworzeniu wiązań chemicznych. W grupach głównych ich liczba jest związana z numerem grupy.

8.Powłoki elektronowe

To poziomy, na których znajdują się elektrony w atomie. Liczba powłok zależy od numeru okresu, w którym leży pierwiastek.

9.Metale

To pierwiastki, które zwykle dobrze przewodzą prąd i ciepło, mają połysk i są kowalne. W układzie okresowym leżą głównie po lewej stronie i w środku.

10.Niemetale

To pierwiastki o właściwościach innych niż metale. Zwykle słabo przewodzą prąd, a wiele z nich to gazy. W układzie okresowym znajdują się głównie po prawej stronie.

Notatka

Po co jest układ okresowy

Układ okresowy pierwiastków to tabela, w której zebrano wszystkie znane pierwiastki chemiczne. Ułożono je według rosnącej liczby atomowej. Dzięki temu łatwiej zauważyć podobieństwa między pierwiastkami i przewidywać ich podstawowe właściwości.

Każdy pierwiastek ma swoje miejsce w tabeli. Z tego miejsca można odczytać kilka ważnych informacji, na przykład symbol pierwiastka, liczbę protonów w jądrze oraz położenie w grupie i okresie. To bardzo pomaga w nauce budowy atomu.

Zapamiętaj

Układ okresowy porządkuje pierwiastki według rosnącej liczby atomowej, czyli liczby protonów.

Liczba atomowa i symbol pierwiastka

Liczba atomowa oznaczana jest literą $Z$ . Mówi ona, ile protonów znajduje się w jądrze atomu. Na przykład wodór ma $Z = 1$ , a tlen ma $Z = 8$ . To znaczy, że atom wodoru ma 1 proton, a atom tlenu 8 protonów.

W atomie obojętnym liczba protonów jest taka sama jak liczba elektronów. Jeśli więc pierwiastek ma liczbę atomową 11, to jego atom obojętny ma 11 protonów i 11 elektronów.

Każdy pierwiastek ma też swój symbol chemiczny. To skrócony zapis nazwy, na przykład $\mathrm{H}$ - wodór, $\mathrm{O}$ - tlen, $\mathrm{Na}$ - sód, $\mathrm{Fe}$ - żelazo, $\mathrm{Cu}$ - miedź. Pierwsza litera symbolu jest zawsze wielka, a jeśli jest druga litera, to zapisujemy ją małą.

Ważne

Nie myl symbolu pierwiastka ze wzorem związku chemicznego. $\mathrm{O}$ to tlen jako pierwiastek, a $\ce{H2O}$ to wzór wody.

Grupy i okresy

Grupy to pionowe kolumny w układzie okresowym. Pierwiastki należące do tej samej grupy zwykle mają podobne właściwości chemiczne. Zwykle wynika to z takiej samej liczby elektronów walencyjnych, czyli elektronów na ostatniej powłoce.

Okresy to poziome rzędy w tabeli. Numer okresu mówi, ile powłok elektronowych ma atom danego pierwiastka. Jeśli pierwiastek leży w 2. okresie, ma 2 powłoki. Jeśli leży w 3. okresie, ma 3 powłoki.

W klasie 7 szczególnie ważne jest rozumienie tej zależności:

numer okresu wskazuje liczbę powłok elektronowych,
pierwiastki w tej samej grupie zwykle mają taką samą liczbę elektronów walencyjnych,
podobna budowa zewnętrznej powłoki oznacza podobne zachowanie chemiczne.

Przykład

Lit leży w 1. grupie i 2. okresie, więc ma 2 powłoki elektronowe i 1 elektron walencyjny.

Elektrony walencyjne i budowa atomu

Elektrony walencyjne to elektrony znajdujące się na ostatniej, najbardziej zewnętrznej powłoce atomu. To one biorą udział w tworzeniu wiązań chemicznych, dlatego są bardzo ważne.

W prostym odczycie szkolnym numer grupy głównej pomaga ustalić liczbę elektronów walencyjnych. Dzięki temu można porównywać pierwiastki i przewidywać, które z nich będą zachowywać się podobnie.

Jeśli dwa pierwiastki są w tej samej grupie, to zwykle mają taką samą liczbę elektronów walencyjnych. Jeśli są w tym samym okresie, mają taką samą liczbę powłok, ale nie muszą mieć podobnych właściwości.

Warto więc zawsze rozdzielać te dwa pojęcia:

grupa mówi o podobieństwie właściwości,
okres mówi o liczbie powłok elektronowych.

Metale i niemetale w układzie

Metale znajdują się w układzie okresowym głównie po lewej stronie i w środkowej części. Wiele z nich dobrze przewodzi prąd i ciepło, ma połysk i można je kształtować. Przykładami są żelazo, miedź, glin i sód.

Niemetale leżą głównie po prawej stronie układu. Często słabo przewodzą prąd, a część z nich występuje w postaci gazów. Do niemetali należą między innymi tlen, azot, chlor i siarka.

Już samo położenie pierwiastka w tabeli daje więc pierwszą wskazówkę, jakiego rodzaju może to być substancja. Nie trzeba pamiętać wszystkich szczegółów o każdym pierwiastku osobno, jeśli umie się odczytywać ich miejsce w układzie.

Jak odczytywać informacje krok po kroku

Gdy patrzysz na pole jednego pierwiastka w układzie okresowym, najpierw znajdź jego symbol i liczbę atomową. Liczba atomowa mówi o liczbie protonów, a w atomie obojętnym także o liczbie elektronów.

Następnie sprawdź grupę i okres. Z okresu odczytasz liczbę powłok elektronowych. Z grupy możesz w przybliżeniu odczytać liczbę elektronów walencyjnych i przewidzieć podobieństwo do innych pierwiastków z tej samej kolumny.

Przy nauce warto zadawać sobie trzy krótkie pytania: