Młoda Polska - cechy epoki i twórcy

Młoda Polska przypada na przełom XIX i XX wieku - czas nazywany z francuska fin de siècle, czyli „koniec wieku”. Rozwój przemysłu i miast nie przyniósł obiecywanego szczęścia, a wiara pozytywistów w naukę i pracę jako lekarstwo na wszystkie problemy wydała się młodym twórcom naiwna. Narastało poczucie kryzysu wartości i zainteresowanie tym, czego nie da się zmierzyć: duszą, przeczuciem, tajemnicą.

Ośrodkiem życia artystycznego stał się Kraków. Galicja miała autonomię, więc polska kultura mogła rozwijać się tam swobodniej niż w zaborze rosyjskim i pruskim. Artyści tworzyli cyganerię - środowisko żyjące poza mieszczańskimi normami, spotykające się w kawiarniach, m.in. w Jamie Michalika.

Poczucie schyłku najpełniej oddaje wiersz Kazimierza Przerwy-Tetmajera „Koniec wieku XIX”. Podmiot liryczny pyta, jaką postawę przyjąć wobec świata - przekleństwo, ironię, rozpacz, walkę, modlitwę - i żadnej nie uznaje za rozwiązanie. Na koniec pozostaje mu tylko milczenie i zwieszona głowa.

Twórcy szukali różnych dróg wyjścia z kryzysu. Jedni wybierali ucieczkę: w nirwanę, czyli stan wygaszenia wszystkich pragnień (Tetmajer, „Hymn do Nirwany”), w sztukę, w naturę (zwłaszcza w Tatry) albo w miłość. Inni proponowali postawę czynną - pracę nad sobą i budowanie siły wewnętrznej, jak Leopold Staff w wierszu „Kowal”, którego bohater wykuwa z własnego serca coś twardego i mocnego.

Pesymizm epoki czerpał z myśli Arthura Schopenhauera. Skoro cierpienie wynika z nienasyconej woli i ciągłego pragnienia, to ulgę przynoszą dwie drogi: bezinteresowne obcowanie ze sztuką, które na chwilę wycisza pragnienia, oraz wyrzeczenie się ich - stan bliski buddyjskiej nirwanie. Stąd w poezji młodopolskiej tak częste motywy snu, zapomnienia i ukojenia.

Fryderyk Nietzsche wyznaczył przeciwny biegun: ogłosił „śmierć Boga”, czyli upadek dawnych pewników, i stworzył wizję nadczłowieka - jednostki silnej, tworzącej własne wartości ponad moralnością tłumu. Ta idea zasiliła młodopolski kult wybitnej jednostki i artysty.

Trzeci ważny filozof, Henri Bergson, uważał, że najgłębszą prawdę o świecie poznaje się intuicją, a nie rozumem. Wzmocniło to nieufność wobec naukowego, pozytywistycznego sposobu poznawania świata.

Program młodopolskiej sztuki najdobitniej wyłożył Stanisław Przybyszewski w manifeście „Confiteor” (łac. „wyznaję”). Według niego sztuka jest odtworzeniem duszy we wszystkich jej przejawach, nie ma żadnego celu poza sobą i nie podlega ocenom moralnym. Artysta staje się kapłanem sztuki, stojącym ponad prawem i zwykłymi obowiązkami społecznymi.

Na przeciwnym biegunie stał filister - zadowolony z siebie mieszczanin, ceniący wygodę, pieniądze i pozory, nazywany też pogardliwie kołtunem. Konflikt artysty z filistrem to jeden z głównych tematów epoki.

Kierunki epoki najłatwiej rozpoznać w konkretnych utworach:

W sztukach plastycznych i użytkowych odpowiednikiem tych poszukiwań była secesja - styl falistych linii, motywów roślinnych i bogatego ornamentu, widoczny m.in. w witrażach Stanisława Wyspiańskiego.

„Wesele” Stanisława Wyspiańskiego wyrosło z prawdziwego wydarzenia: wesela poety Lucjana Rydla z chłopką z podkrakowskich Bronowic, na które przybyła krakowska inteligencja. Wyspiański pokazał, jak powierzchowna była modna wówczas fascynacja wsią: goście z miasta podziwiają stroje i obyczaje chłopów, ale nie rozumieją ich myśli i dążeń, a chłopi nie ufają panom.

W drugiej części dramatu pojawiają się postacie fantastyczne, a sens utworu niosą symbole. Wernyhora powierza Gospodarzowi złoty róg - znak szansy na narodowy zryw - ale ta szansa zostaje zaprzepaszczona.