Lalka Bolesława Prusa - najważniejsze zagadnienia

„Lalka” to najważniejsza polska powieść realistyczna. Realizm nie polega wyłącznie na wiernym opisie miejsc: liczy się prawdopodobieństwo zdarzeń, typowość postaci (bohater reprezentuje całą grupę społeczną) i motywacja - czyny wynikają z charakteru, wychowania i położenia bohatera, a nie z przypadku czy cudu.

Ta sama historia działa na kilku poziomach naraz: społecznym (stosunki między warstwami), psychologicznym (przeżycia wewnętrzne) i uczuciowym (dzieje miłości). Dlatego powieść można czytać zarówno jako diagnozę społeczeństwa, jak i jako studium jednego człowieka.

Panoramiczność oznacza przekrój społeczeństwa: każda warstwa ma w powieści własne miejsca, obyczaje i przedstawicieli. Główny bohater jako bogaty kupiec bywa w salonach, w sklepie, wśród uczonych i w biednych mieszkaniach, więc czytelnik ogląda te środowiska jego oczami i może je porównywać.

Tytuł działa na dwóch poziomach. Dosłowny łączy się z pobocznym wątkiem sądowym o zabawkę, a przenośny - z ludźmi, którzy przypominają lalki: są piękni i starannie ubrani, ale ich zachowanie wyznaczają konwenans, nawyk i cudze oczekiwania, a nie własne przemyślenia.

Z tym wiąże się topos theatrum mundi (łac. teatr świata) - przekonanie, że świat jest sceną, a ludzie aktorami albo marionetkami poruszanymi przez silniejszą siłę: los, Boga, historię. Motyw jest bardzo stary: znała go starożytność, wykorzystał go Szekspir, a w polskiej literaturze Jan Kochanowski, który we fraszkach przedstawiał człowieka jako „boże igrzysko”.

W „Lalce” motyw ten prowadzi do pytania o wolność: skoro każdy gra rolę narzuconą przez urodzenie, pieniądze i opinię otoczenia, to czy ktokolwiek naprawdę decyduje o swoim życiu? Powieść nie daje prostej odpowiedzi, ale pokazuje, jak trudno wyjść poza wyznaczoną rolę.

Powieść ma dwa przeplatające się toki opowiadania, które pokazują te same wydarzenia z różnej odległości:

Zestawienie obu głosów jest celowe: narrator zewnętrzny widzi więcej niż bohaterowie, a Rzecki patrzy na przyjaciela przez własne marzenia i nie zawsze trafnie odczytuje jego zamiary. Czytelnik sam porównuje obie wersje.

Mowa pozornie zależna pozwala zajrzeć w głowę bohatera bez zmiany narratora: zdanie zachowuje trzecią osobę i czas przeszły, ale słownictwo, pytania i wykrzyknienia należą do postaci. Nie ma cudzysłowu ani zapowiedzi typu „pomyślał”.

Kompozycja otwarta zostawia wnioski czytelnikowi: los głównego bohatera nie zostaje rozstrzygnięty, a kilka wątków urywa się bez zakończenia. Taki koniec podkreśla, że problemy postawione w powieści nie mają prostego rozwiązania.

Prus pokazuje spotkanie ludzi ukształtowanych przez różne czasy. Granicą jest klęska powstania styczniowego: po niej wiarę w zbrojny zryw zastąpił program pozytywizmu - praca, nauka i stopniowe wzmacnianie społeczeństwa.

Pokolenie przejściowe zna oba porządki z własnego doświadczenia: wychowało się na ideałach romantycznych, a dorosłe życie przeżywa w czasach pracy i rachunku. Dlatego jego przedstawiciele częściej toczą spór sami ze sobą niż z otoczeniem.

Rozdarcie Wokulskiego najlepiej widać nie w liście cech, ale w sposobie działania: do celu uczuciowego dąży środkami praktycznymi. Uczucie ma romantyczne - idealizuje ukochaną, widzi w niej istotę wyjątkową i podporządkowuje jej całe życie. Narzędzia ma pozytywistyczne - pieniądze, interesy, znajomości i cierpliwie realizowany plan.

Ten układ jest źródłem dramatu: praktyczne środki otwierają mu drzwi salonów, ale nie zmieniają tego, jak widzą go ludzie z wyższych sfer, a romantyczne uczucie nie pozwala trzeźwo ocenić ukochanej. Bohater na zmianę wierzy w sukces i popada w zwątpienie.

Wokulski ma też ambicje naukowe i wrażliwość społeczną, więc jego miłość wchodzi w konflikt nie tylko z rozsądkiem, ale i z innymi celami, którym mógłby poświęcić życie.

Postacie drugoplanowe można czytać jak lustra Wokulskiego - każda rozwija jedną z jego możliwych dróg albo pokazuje inną odpowiedź na te same pytania.

• Rzecki - wierność dawnym ideałom i stałemu porządkowi; pokazuje, jak romantyk trwa w świecie, który toczy się już innym torem.
• Ochocki - czysta pasja badacza i marzenie o wielkim wynalazku; to droga nauki, której Wokulski nie wybrał do końca.
• Szuman - chłodny analityk, który patrzy na ludzi okiem lekarza i naukowca.
• Szlangbaum - człowiek, który chce należeć do wspólnoty, ale otoczenie wciąż widzi w nim obcego.
• Izabela - ideał istniejący głównie w wyobraźni Wokulskiego; narrator pokazuje ją także od środka, więc czytelnik widzi rozdźwięk między marzeniem a rzeczywistą osobą.

Powieść powstała w epoce pozytywizmu, ale nie jest jego prostą reklamą. Prus pokazuje najważniejsze hasła epoki w działaniu i sprawdza, na ile naprawdę zmieniają rzeczywistość.

Praca u podstaw w wydaniu Wokulskiego polega na tym, by dać ubogiemu narzędzie, zajęcie albo naukę zawodu, a nie samą jałmużnę - pomoc ma uczynić człowieka samodzielnym.

Pozostałe hasła zderzają się z rzeczywistością: nauka nie ma w kraju zaplecza ani mecenasów, asymilacja nie chroni przed uprzedzeniami, a filantropia jednego bogacza pomaga konkretnym rodzinom, ale nie zmienia układu całego społeczeństwa.

Sklep jest czymś więcej niż tłem: spotykają się w nim klienci z salonów i z ulicy, a dla Rzeckiego porządek na półkach jest porządkiem całego życia. To miejsce, w którym świat pracy styka się ze światem pozorów.

Awans społeczny w XIX wieku zależy nie tylko od pieniędzy. Granice stanowe są wciąż silne: w wyższych sferach liczą się urodzenie i nazwisko, więc bogaty kupiec może być przyjmowany w salonie ze względu na majątek, a mimo to pozostaje kimś gorszym.

Samotność wynika z tego samego mechanizmu: kto wychodzi poza swoją warstwę, przestaje do niej pasować, a do nowej nie zostaje przyjęty. Dlatego samotni są w powieści ludzie najbardziej wyjątkowi - ambitni, uczciwi albo zbyt wierni dawnym ideałom.