Przedmiotowy Konkurs Chemiczny (mazowieckie) - związki biologiczne i mol

1.Kwasy tłuszczowe - palmitynowy, stearynowy i oleinowy

Kwasy tłuszczowe to kwasy karboksylowe o długim łańcuchu węglowym z jedną grupą karboksylową $\ce{-COOH}$. Nasycone (same wiązania pojedyncze między atomami węgla): kwas palmitynowy $\ce{C15H31COOH}$, czyli $\ce{CH3-(CH2)14-COOH}$, oraz kwas stearynowy $\ce{C17H35COOH}$, czyli $\ce{CH3-(CH2)16-COOH}$. Nienasycony: kwas oleinowy $\ce{C17H33COOH}$, czyli $\ce{CH3-(CH2)7-CH=CH-(CH2)7-COOH}$ - ma jedno wiązanie podwójne w środku łańcucha.

2.Właściwości kwasów tłuszczowych

Kwas palmitynowy i kwas stearynowy to białe ciała stałe, w dotyku tłuste jak wosk. Kwas oleinowy jest oleistą cieczą. Wszystkie trzy nie rozpuszczają się w wodzie i mają gęstość mniejszą od wody, więc pływają po jej powierzchni. Są palne. Reagują z zasadami, tworząc sole - mydła: $\ce{C17H35COOH + NaOH -> C17H35COONa + H2O}$. Produkt tej reakcji, stearynian sodu, jest głównym składnikiem mydła.

3.Jak odróżnić kwas oleinowy od palmitynowego lub stearynowego?

Bierzemy: dwie probówki z badanymi kwasami i wodę bromową (pomarańczowobrunatny roztwór bromu w wodzie). Co widać: w probówce z kwasem oleinowym woda bromowa odbarwia się, w probówce z kwasem palmitynowym lub stearynowym barwa pozostaje. Wniosek: kwas oleinowy jest nienasycony - brom przyłącza się do wiązania podwójnego: $\ce{C17H33COOH + Br2 -> C17H33Br2COOH}$. Brom jest trujący, dlatego doświadczenie wykonuje nauczyciel pod wyciągiem.

4.Tłuszcze - budowa chemiczna

Tłuszcze to estry glicerolu i kwasów tłuszczowych. Glicerol, czyli propano-1,2,3-triol $\ce{C3H5(OH)3}$, ma trzy grupy hydroksylowe $\ce{-OH}$, więc jedna jego cząsteczka łączy się z trzema cząsteczkami kwasów tłuszczowych, a powstają przy tym trzy cząsteczki wody. Przykład: tristearynian glicerolu $\ce{(C17H35COO)3C3H5}$. W cząsteczce tłuszczu są trzy ugrupowania estrowe $\ce{-COO-}$. Tłuszcze naturalne są mieszaninami różnych estrów.

5.Podział tłuszczów

Ze względu na pochodzenie: roślinne (olej rzepakowy, słonecznikowy, oliwa) i zwierzęce (smalec, masło, łój, tran). Ze względu na stan skupienia: stałe i ciekłe. Ze względu na charakter chemiczny: nasycone (reszty kwasów nasyconych, np. palmitynowego i stearynowego) i nienasycone (reszty kwasów nienasyconych, np. oleinowego). Tłuszcze roślinne są zwykle ciekłe i nienasycone, a zwierzęce zwykle stałe i nasycone. Wyjątki: olej kokosowy i palmowy są stałe, a tran jest ciekły.

6.Jak odróżnić tłuszcz nienasycony od nasyconego?

Bierzemy: próbkę oleju rzepakowego, próbkę czystego tristearynianu glicerolu oraz wodę bromową. Co widać: po wstrząśnięciu z olejem woda bromowa odbarwia się, a z tristearynianem glicerolu nie ulega odbarwieniu. Wniosek: olej zawiera reszty kwasów nienasyconych z wiązaniami podwójnymi między atomami węgla, do których przyłącza się brom. Tristearynian glicerolu zawiera wyłącznie reszty kwasu nasyconego. Doświadczenie z bromem wykonuje nauczyciel pod wyciągiem.

7.Właściwości, znaczenie i zastosowanie tłuszczów

Tłuszcze nie rozpuszczają się w wodzie, rozpuszczają się w benzynie, mają gęstość mniejszą od wody i nie mają ostrej temperatury topnienia, bo są mieszaninami. W organizmie są materiałem zapasowym i źródłem energii, chronią przed utratą ciepła i rozpuszczają witaminy A, D, E i K. Zastosowania: przemysł spożywczy, produkcja mydła, kosmetyków i farb olejnych. Utwardzanie to przyłączanie wodoru do ciekłych tłuszczów nienasyconych w obecności katalizatora - tak powstaje tłuszcz stały do wyrobu margaryny.

8.Aminokwasy - budowa

Aminokwasy to związki organiczne, których cząsteczki zawierają dwie różne grupy funkcyjne: grupę aminową $\ce{-NH2}$ o charakterze zasadowym i grupę karboksylową $\ce{-COOH}$ o charakterze kwasowym. Dzięki temu aminokwasy reagują zarówno z kwasami, jak i z zasadami. Są zbudowane z atomów węgla, wodoru, tlenu i azotu, a niektóre zawierają też siarkę. Cząsteczki aminokwasów mogą łączyć się ze sobą - są cegiełkami, z których zbudowane są peptydy i białka.

9.Glicyna (kwas aminooctowy)

Glicyna to najprostszy aminokwas o wzorze $\ce{H2N-CH2-COOH}$; nazwa systematyczna: kwas aminoetanowy. Jej cząsteczka to cząsteczka kwasu etanowego (octowego), w której jeden atom wodoru grupy $\ce{-CH3}$ zastąpiono grupą aminową $\ce{-NH2}$. Glicyna jest białą, krystaliczną substancją stałą, dobrze rozpuszcza się w wodzie, a odczyn jej roztworu jest zbliżony do obojętnego. Reaguje z kwasami i z zasadami.

10.Kondensacja dwóch cząsteczek glicyny - wiązanie peptydowe i dipeptyd

Kondensacja to łączenie się cząsteczek z wydzieleniem małej cząsteczki, tu wody. Grupa karboksylowa jednej cząsteczki glicyny reaguje z grupą aminową drugiej: $\ce{H2N-CH2-COOH + H2N-CH2-COOH -> H2N-CH2-CO-NH-CH2-COOH + H2O}$. Produkt to dipeptyd (glicyloglicyna), czyli związek z dwóch reszt aminokwasów. Ugrupowanie $\ce{-CO-NH-}$, które je łączy, nazywamy wiązaniem peptydowym. Dipeptyd nadal ma wolną grupę aminową i karboksylową, więc może przyłączać kolejne aminokwasy.

11.Białka - skład pierwiastkowy i budowa

Białka to wielkocząsteczkowe związki organiczne zbudowane z bardzo wielu reszt aminokwasów połączonych wiązaniami peptydowymi $\ce{-CO-NH-}$. W skład cząsteczek białek wchodzą atomy węgla (C), wodoru (H), tlenu (O), azotu (N) i siarki (S). O właściwościach białka decyduje rodzaj i kolejność aminokwasów w łańcuchu oraz to, jak łańcuch jest zwinięty w przestrzeni. Krótsze łańcuchy z reszt aminokwasów nazywamy peptydami.

12.Białka - właściwości, znaczenie i zastosowanie

Część białek rozpuszcza się w wodzie, tworząc roztwory koloidalne (białko jaja kurzego), inne są nierozpuszczalne (keratyna we włosach i paznokciach). Białka są podstawowym budulcem organizmów (kolagen w skórze i ścięgnach, keratyna), przyspieszają reakcje jako enzymy, przenoszą substancje (hemoglobina transportuje tlen) i biorą udział w obronie organizmu (przeciwciała). Zastosowania: żelatyna w przemyśle spożywczym, wełna i jedwab jako włókna białkowe, skóra w przemyśle obuwniczym.

13.Koagulacja (wysalanie) białek

Koagulacja to łączenie się cząsteczek białka w większe skupiska, przez co białko wytrąca się z roztworu jako osad. Wysalanie to koagulacja odwracalna wywołana solą metalu lekkiego, np. chlorkiem sodu $\ce{NaCl}$. Bierzemy roztwór białka jaja i dodajemy roztwór chlorku sodu - pojawia się biały kłaczkowaty osad. Po dodaniu wody osad znika, bo białko ponownie przechodzi do roztworu (peptyzacja). Wniosek: wysalanie nie niszczy struktury białka.

14.Denaturacja białek

Denaturacja to nieodwracalne zniszczenie przestrzennej struktury białka - białko ścina się i traci swoje właściwości biologiczne. Wiązania peptydowe pozostają przy tym nienaruszone. Czynniki wywołujące denaturację: ogrzewanie, etanol, kwasy i zasady, sole metali ciężkich, np. siarczan(VI) miedzi(II) $\ce{CuSO4}$. Przykład: ścięcie białka jaja podczas gotowania. Po dodaniu wody ścięte białko nie rozpuszcza się ponownie - tym denaturacja różni się od wysalania chlorkiem sodu.

15.Reakcja ksantoproteinowa

Reakcja charakterystyczna białek ze stężonym roztworem kwasu azotowego(V) $\ce{HNO3}$. Bierzemy: produkt spożywczy (biały ser, białko jaja, mleko) i kroplę stężonego kwasu azotowego(V). Co widać: w miejscu zetknięcia z kwasem próbka zabarwia się na żółto. Wniosek: w badanym produkcie jest białko. Stężony kwas azotowy(V) jest żrący, dlatego doświadczenie wykonuje nauczyciel. Ta sama reakcja powoduje żółknięcie skóry po kontakcie z tym kwasem.

16.Reakcja biuretowa - wykrywanie białka

Odczynnikiem jest wodorotlenek miedzi(II) w środowisku zasadowym. Bierzemy: roztwór białka jaja, roztwór wodorotlenku sodu i kilka kropli roztworu siarczanu(VI) miedzi(II). Najpierw powstaje niebieski osad: $\ce{CuSO4 + 2NaOH -> Cu(OH)2 + Na2SO4}$. Co widać: w obecności białka niebieski osad znika, a roztwór przybiera barwę fioletową. Wniosek: badana próbka zawiera białko - fioletowe zabarwienie świadczy o obecności wiązań peptydowych.

17.Cukry (węglowodany) - skład i podział

Cukry, inaczej węglowodany albo sacharydy, to związki organiczne zbudowane z atomów trzech pierwiastków: węgla (C), wodoru (H) i tlenu (O). Podział: cukry proste (monosacharydy) - glukoza i fruktoza, nie ulegają hydrolizie; dwucukry (disacharydy) - sacharoza, cząsteczka z dwóch reszt cukrów prostych; wielocukry (polisacharydy) - skrobia i celuloza, cząsteczki z bardzo wielu reszt glukozy. Cukry proste i dwucukry są słodkie i rozpuszczalne w wodzie, wielocukry nie są słodkie.

18.Glukoza i fruktoza

Cukry proste o tym samym wzorze sumarycznym $\ce{C6H12O6}$, ale o różnej budowie cząsteczek. Obie są białymi, krystalicznymi substancjami o słodkim smaku, dobrze rozpuszczalnymi w wodzie. Glukoza powstaje w roślinach w procesie fotosyntezy: $\ce{6CO2 + 6H2O -> C6H12O6 + 6O2}$ (potrzebne światło i chlorofil). Występuje w owocach, zwłaszcza winogronach, i w miodzie; jest źródłem energii dla komórek. Fruktoza (cukier owocowy) występuje w owocach, miodzie i nektarze kwiatów.

19.Sacharoza

Dwucukier o wzorze $\ce{C12H22O11}$ - zwykły cukier spożywczy. Jej cząsteczka składa się z reszty glukozy i reszty fruktozy. To biała, krystaliczna substancja o słodkim smaku, dobrze rozpuszczalna w wodzie; otrzymuje się ją z buraków cukrowych i trzciny cukrowej. Ogrzewana topi się i brunatnieje, tworząc karmel. W obecności kwasu ulega hydrolizie: $\ce{C12H22O11 + H2O -> C6H12O6 + C6H12O6}$ - powstają glukoza i fruktoza.

20.Skrobia i celuloza

Wielocukry o wzorze ogólnym $\ce{(C6H10O5)_n}$, zbudowane z bardzo wielu reszt glukozy; nie mają słodkiego smaku. Skrobia: biały proszek, w zimnej wodzie nie rozpuszcza się, w gorącej tworzy kleik skrobiowy (koloid). Jest materiałem zapasowym roślin - ziemniaki, ziarna zbóż, ryż. Zastosowania: przemysł spożywczy, kleje, krochmal. Celuloza: włóknista, nierozpuszczalna w wodzie, buduje ściany komórkowe roślin - drewno, bawełna, len. Zastosowania: papier, tkaniny.

21.Wykrywanie skrobi roztworem jodu

Odczynnikiem jest płyn Lugola, czyli roztwór jodu w wodnym roztworze jodku potasu $\ce{KI}$; zamiast niego stosuje się też jodynę. Bierzemy: produkty spożywcze (plasterek ziemniaka, chleb, mąkę, ryż, a dla porównania cukier i białko jaja) i nanosimy kroplę brunatnego płynu Lugola. Co widać: na produktach ze skrobią pojawia się granatowe zabarwienie, na pozostałych barwa odczynnika się nie zmienia. Wniosek: granatowe zabarwienie świadczy o obecności skrobi.

22.Hydroliza kwasowa estrów

Hydroliza estru to jego reakcja z wodą - odwrócenie estryfikacji. Hydroliza kwasowa zachodzi w obecności mocnego kwasu jako katalizatora, a jej produktami są kwas karboksylowy i alkohol. Jest to reakcja odwracalna, dlatego zapisujemy ją dwiema strzałkami: $\ce{CH3COOC2H5 + H2O <--> CH3COOH + C2H5OH}$. Z etanianu etylu (octanu etylu) powstają kwas etanowy i etanol. Schemat: ester + woda ⇄ kwas + alkohol.

23.Hydroliza zasadowa estrów (zmydlanie)

Reakcja estru z roztworem zasady, np. wodorotlenku sodu. Jest nieodwracalna, a jej produktami są sól kwasu karboksylowego i alkohol: $\ce{CH3COOC2H5 + NaOH -> CH3COONa + C2H5OH}$ - powstają etanian sodu i etanol. Nazwa zmydlanie pochodzi od hydrolizy zasadowej tłuszczów, w której powstają glicerol i mydło: $\ce{(C17H35COO)3C3H5 + 3NaOH -> C3H5(OH)3 + 3C17H35COONa}$.

24.Hydroliza enzymatyczna peptydów

Reakcja peptydu lub białka z wodą, zachodząca w obecności enzymów - białek, które pełnią funkcję katalizatorów. W jej trakcie rozpadają się wiązania peptydowe $\ce{-CO-NH-}$, a łańcuch rozcinany jest na coraz krótsze fragmenty, aż do pojedynczych aminokwasów. Jest to proces odwrotny do kondensacji aminokwasów. Przykład: $\ce{H2N-CH2-CO-NH-CH2-COOH + H2O -> 2H2N-CH2-COOH}$ - z dipeptydu powstają dwie cząsteczki glicyny. Tak przebiega trawienie białek w przewodzie pokarmowym.

25.Liczność materii i mol

Liczność materii (ilość substancji) to wielkość, która mówi, ile drobin - atomów, cząsteczek lub jonów - zawiera próbka. Oznaczamy ją literą $n$, a jej jednostką jest mol. Jeden mol to porcja substancji zawierająca $6{,}02 \cdot 10^{23}$ drobin. Mol jest dla chemika tym, czym tuzin dla sprzedawcy: tuzin to 12 sztuk, a mol to $6{,}02 \cdot 10^{23}$ sztuk. Zapis $2~\mathrm{mol}~\ce{H2O}$ oznacza dwa mole cząsteczek wody.

26.Stała Avogadra

Liczba drobin w jednym molu substancji: $N_A = 6{,}02 \cdot 10^{23}~\mathrm{\frac{1}{mol}}$. Liczbę drobin $N$ w próbce obliczamy ze wzoru $N = n \cdot N_A$, gdzie $n$ to liczba moli. Po przekształceniu: $n = \frac{N}{N_A}$. Przykład podstawienia: w $0{,}5~\mathrm{mol}$ wody jest $N = 0{,}5 \cdot 6{,}02 \cdot 10^{23} = 3{,}01 \cdot 10^{23}$ cząsteczek.

27.Masa molowa

Masa molowa $M$ to masa jednego mola substancji, wyrażona w gramach na mol ($\mathrm{g/mol}$). Liczbowo jest równa masie atomowej lub cząsteczkowej wyrażonej w unitach. Obliczamy ją, sumując masy atomowe wszystkich atomów we wzorze. Przykład: dla wody $\ce{H2O}$ przy masach atomowych H - 1, O - 16 otrzymujemy $M = 2 \cdot 1 + 16 = 18~\mathrm{g/mol}$. Oznacza to, że $6{,}02 \cdot 10^{23}$ cząsteczek wody ma masę $18~\mathrm{g}$.

28.Ilość substancji - wzór $n = \frac{m}{M}$

Liczbę moli $n$ obliczamy, dzieląc masę próbki $m$ (w gramach) przez masę molową substancji $M$ (w $\mathrm{g/mol}$): $n = \frac{m}{M}$. Po przekształceniu: $m = n \cdot M$ oraz $M = \frac{m}{n}$. Przykład podstawienia: w $36~\mathrm{g}$ wody o masie molowej $18~\mathrm{g/mol}$ jest $n = \frac{36~\mathrm{g}}{18~\mathrm{g/mol}} = 2~\mathrm{mol}$. Zawsze sprawdzaj jednostki: gramy podzielone przez gramy na mol dają mole.

29.Objętość molowa gazów w warunkach normalnych

Warunki normalne to temperatura $0~\mathrm{^{\circ}C}$ i ciśnienie $1013~\mathrm{hPa}$. W tych warunkach jeden mol dowolnego gazu zajmuje objętość $22{,}4~\mathrm{dm^3}$ - jest to objętość molowa gazów: $V_m = 22{,}4~\mathrm{dm^3/mol}$. Wzory: $V = n \cdot V_m$ oraz $n = \frac{V}{V_m}$. Przykład podstawienia: $0{,}5~\mathrm{mol}$ tlenu zajmuje $V = 0{,}5~\mathrm{mol} \cdot 22{,}4~\mathrm{dm^3/mol} = 11{,}2~\mathrm{dm^3}$. Wzór dotyczy gazów, nie cieczy ani ciał stałych.

30.Bezwzględna masa atomu i cząsteczki

Bezwzględna masa to rzeczywista masa jednego atomu lub jednej cząsteczki wyrażona w gramach (albo kilogramach). Obliczamy ją, dzieląc masę molową przez stałą Avogadra: $m = \frac{M}{N_A}$. Przykład podstawienia: jedna cząsteczka wody ma masę $m = \frac{18~\mathrm{g/mol}}{6{,}02 \cdot 10^{23}~\mathrm{1/mol}} \approx 2{,}99 \cdot 10^{-23}~\mathrm{g}$. Masy te są bardzo małe, dlatego na co dzień używa się unitu: $1~\mathrm{u} \approx 1{,}66 \cdot 10^{-24}~\mathrm{g}$.

31.Stężenie molowe

Stężenie molowe $c$ informuje, ile moli substancji rozpuszczonej znajduje się w $1~\mathrm{dm^3}$ roztworu. Wzór: $c = \frac{n}{V}$, gdzie $n$ to liczba moli substancji, a $V$ - objętość roztworu w $\mathrm{dm^3}$. Jednostka: $\mathrm{mol/dm^3}$. Po przekształceniu: $n = c \cdot V$. Przykład podstawienia: $0{,}5~\mathrm{mol}$ chlorku sodu w $0{,}25~\mathrm{dm^3}$ roztworu daje $c = \frac{0{,}5~\mathrm{mol}}{0{,}25~\mathrm{dm^3}} = 2~\mathrm{mol/dm^3}$. Pamiętaj: $1~\mathrm{dm^3} = 1000~\mathrm{cm^3}$.

32.Chromatografia bibułowa - na czym polega

Metoda rozdzielania mieszaniny substancji, najczęściej barwników. Faza nieruchoma to pasek bibuły, faza ruchoma to rozpuszczalnik (np. woda lub etanol), który wsiąka w bibułę i wędruje w górę. Linia startu to miejsce naniesienia próbki, czoło rozpuszczalnika to granica, do której dotarł rozpuszczalnik. Składniki mieszaniny wędrują z różną szybkością: te słabiej zatrzymywane przez bibułę docierają dalej. Bibuła z rozdzielonymi plamami to chromatogram.

33.Współczynnik $R_f$

Współczynnik $R_f$ to stosunek drogi przebytej przez substancję do drogi przebytej przez rozpuszczalnik, obie mierzone od linii startu: $R_f = \frac{a}{b}$, gdzie $a$ to odległość środka plamy od linii startu, a $b$ - odległość czoła rozpuszczalnika od linii startu. Nie ma jednostki i przyjmuje wartości od 0 do 1. Przykład podstawienia: plama przebyła $4~\mathrm{cm}$, rozpuszczalnik $8~\mathrm{cm}$, więc $R_f = \frac{4}{8} = 0{,}5$. W tych samych warunkach dana substancja ma stałą wartość $R_f$.

34.Doświadczenie: chromatografia bibułowa barwników

Bierzemy: pasek bibuły, czarny flamaster lub tusz, zlewkę z niewielką ilością rozpuszczalnika. Na bibule rysujemy ołówkiem linię startu i nanosimy na nią kropkę barwnika. Pasek zanurzamy tak, by linia startu była powyżej poziomu cieczy. Co widać: rozpuszczalnik wędruje w górę, a czarna plama rozdziela się na kilka barwnych plam na różnych wysokościach. Wniosek: czarny tusz jest mieszaniną barwników. Zaznaczamy czoło rozpuszczalnika, suszymy bibułę i analizujemy chromatogram.

35.Szkło do przeprowadzania reakcji: probówka, zlewka, kolba stożkowa, parownica, szkiełko zegarkowe

Probówka - wąskie naczynie do reakcji z małymi ilościami substancji; można ją ogrzewać w płomieniu. Zlewka - szerokie naczynie z dzióbkiem do sporządzania roztworów i przelewania cieczy; jej podziałka jest orientacyjna. Kolba stożkowa - zwęża się ku górze, więc ciecz nie rozchlapuje się przy mieszaniu ruchem okrężnym. Parownica - płytka porcelanowa miseczka do odparowywania rozpuszczalnika z roztworu. Szkiełko zegarkowe - wypukłe szkiełko do odparowania kilku kropli, ważenia małych próbek albo przykrywania zlewki.

36.Szkło miarowe: cylinder miarowy, pipeta, biureta, kolba miarowa

Cylinder miarowy - wysokie naczynie z podziałką do odmierzania objętości cieczy. Pipeta - wąska rurka do dokładnego odmierzania i przenoszenia małych porcji cieczy. Biureta - długa rurka z podziałką i kranikiem, zamocowana w statywie; pozwala dodawać roztwór kroplami i odczytać zużytą objętość. Kolba miarowa - kolba z długą wąską szyjką i jedną kreską, do sporządzania roztworów o dokładnie znanej objętości, np. o zadanym stężeniu molowym. Objętość odczytujemy, patrząc na poziomie menisku.

37.Sprzęt do rozdzielania mieszanin: lejek, rozdzielacz, chłodnica

Lejek z sączkiem z bibuły służy do sączenia - oddzielania nierozpuszczalnego ciała stałego od cieczy; lejkiem przelewa się też ciecze do naczyń o wąskiej szyjce. Rozdzielacz to naczynie z kranikiem u dołu do rozdzielania dwóch niemieszających się cieczy o różnej gęstości, np. oleju i wody - dolną warstwę spuszcza się przez kranik. Chłodnica to część zestawu do destylacji: w rurce otoczonej płaszczem z zimną wodą pary cieczy skraplają się i spływają do odbieralnika.

38.Sprzęt pomocniczy: moździerz, bagietka, łapa i statyw, palnik

Moździerz z tłuczkiem - porcelanowe naczynie do rozdrabniania i ucierania ciał stałych. Bagietka - szklany pręcik do mieszania; po bagietce zlewa się też ciecz, żeby nie pryskała. Statyw - metalowy pręt na ciężkiej podstawie, do którego łapą (uchwytem) mocuje się kolby, biurety i chłodnice. Drewniana łapa do probówek pozwala trzymać ogrzewaną probówkę. Palnik (gazowy albo spirytusowy) służy do ogrzewania - naczynie ogrzewa się w górnej części płomienia.

39.Zasady bezpiecznej pracy z odczynnikami i piktogramy

Pracujemy w fartuchu, okularach ochronnych i rękawiczkach, na polecenie nauczyciela. Odczynników nie próbujemy i nie dotykamy; zapach badamy, nawiewając powietrze dłonią. Wylot ogrzewanej probówki kierujemy od siebie i od innych. Stężony kwas wlewamy do wody, nigdy odwrotnie. Piktogramy na etykietach to romby z czerwoną obwódką: płomień - substancja łatwopalna, płomień nad okręgiem - utleniająca, czaszka - toksyczna, probówki kapiące na dłoń i metal - żrąca, wykrzyknik - drażniąca, martwe drzewo i ryba - groźna dla środowiska.

40.Projektowanie doświadczenia - obserwacje a wnioski

Opis doświadczenia zawiera: cel lub problem badawczy, hipotezę, wykaz szkła i odczynników, schemat i czynności, obserwacje oraz wnioski. Obserwacja to zapis tego, co stwierdzamy zmysłami lub przyrządem: zmiana barwy, wydzielanie gazu, powstanie osadu, zmiana temperatury. Wniosek to wyjaśnienie obserwacji i odpowiedź na problem badawczy, często z równaniem reakcji. Przykład: obserwacja - woda bromowa odbarwiła się; wniosek - badany kwas jest nienasycony. Próba kontrolna pozwala porównać wynik.