Składnia zdania pojedynczego

1.Składnia

Dział nauki o języku badający budowę wypowiedzeń oraz zasady łączenia wyrazów w większe całości, zwłaszcza w zdania i równoważniki zdań.

2.Zdanie pojedyncze

Wypowiedzenie zawierające jedno orzeczenie albo jedną konstrukcję pełniącą funkcję orzeczenia. Wyraża jedną sytuację, czynność, stan lub proces.

3.Równoważnik zdania

Wypowiedzenie, które nie ma orzeczenia w formie osobowej, ale przekazuje samodzielną treść, np. rozkaz, informację lub emocję.

4.Orzeczenie

Najważniejsza część zdania, informująca o czynności, stanie lub procesie. To wokół orzeczenia organizują się inne części zdania.

5.Orzeczenie czasownikowe

Orzeczenie wyrażone osobową formą czasownika, np. „czyta”, „pójdziemy”, „napisał”. Oznacza czynność, stan lub proces.

6.Orzeczenie imienne

Orzeczenie złożone z łącznika i orzecznika, np. „jest miły”, „stał się lekarzem”. Łącznikami są m.in. „być”, „stać się”, „zostać”.

7.Łącznik

Część orzeczenia imiennego, najczęściej czasownik „być”, „stać się”, „zostać”. Sam nie nazywa cechy, tylko łączy podmiot z orzecznikiem.

8.Orzecznik

Część orzeczenia imiennego, która nazywa cechę, stan, funkcję lub tożsamość podmiotu, np. „zmęczony”, „nauczycielem”, „spokojna”.

9.Podmiot

Nadrzędna część zdania określająca wykonawcę czynności albo nosiciela stanu czy cechy. Najczęściej odpowiada na pytania „kto?” i „co?”.

10.Podmiot gramatyczny

Podmiot wyrażony najczęściej rzeczownikiem lub zaimkiem w mianowniku, zgodny z orzeczeniem w osobie, liczbie, a czasem rodzaju.

11.Podmiot domyślny

Podmiot niewyrażony wprost, ale możliwy do odczytania z formy orzeczenia, np. „Pójdę jutro” - wiadomo, że chodzi o „ja”.

12.Podmiot szeregowy

Podmiot składający się z kilku członów połączonych współrzędnie, np. „Mama i tata przyszli”. Wpływa na formę orzeczenia.

13.Podmiot logiczny

Podmiot wyrażony najczęściej w dopełniaczu, występujący w konstrukcjach typu „Nie ma uczniów”, „Przybyło gości”. Nie jest w mianowniku.

14.Podmiot zbiorowy

Podmiot oznaczający zbiorowość, np. „młodzież”, „wojsko”, „publiczność”. Zwykle ma formę liczby pojedynczej, choć odnosi się do wielu osób.

15.Przydawka

Część zdania określająca rzeczownik. Odpowiada m.in. na pytania „jaki?”, „który?”, „czyj?”, „ile?”.

16.Dopełnienie

Część zdania określająca najczęściej czasownik. Oznacza obiekt czynności i odpowiada na pytania przypadków zależnych, np. „kogo?”, „czemu?”, „z kim?”.

17.Okolicznik

Część zdania określająca najczęściej czasownik pod względem okoliczności czynności: czasu, miejsca, sposobu, celu, przyczyny i innych.

18.Związek główny

Podstawowy związek składniowy w zdaniu między podmiotem a orzeczeniem. To szkielet zdania pojedynczego.

19.Związek zgody

Związek, w którym wyraz podrzędny dostosowuje formę do nadrzędnego, np. „wysoki dom”, „mądre dzieci”.

20.Związek rządu

Związek, w którym wyraz nadrzędny narzuca przypadek wyrazowi podrzędnemu, np. „słuchać muzyki”, „pomagam koledze”.

21.Związek przynależności

Związek, w którym wyraz podrzędny jest najczęściej nieodmienny i łączy się z nadrzędnym znaczeniowo, np. „mówić wyraźnie”, „bardzo szybko”.

22.Zdanie nierozwinięte

Zdanie zawierające tylko główne części zdania, zwykle podmiot i orzeczenie, bez określeń, np. „Ptaki śpiewają”.

23.Zdanie rozwinięte

Zdanie, które oprócz głównych części zdania zawiera także określenia, np. przydawki, dopełnienia i okoliczniki.

24.Części zdania

Elementy budujące zdanie: główne, czyli podmiot i orzeczenie, oraz drugorzędne, czyli przydawka, dopełnienie i okolicznik.