Podstawy psychologii

1.Psychologia

Nauka empiryczna badająca zachowanie oraz procesy psychiczne człowieka i innych organizmów. Obejmuje zarówno procesy jawne, obserwowalne, jak i mechanizmy wewnętrzne, takie jak percepcja, pamięć, emocje, motywacja czy myślenie.

2.Procesy poznawcze

Zespół procesów odpowiedzialnych za odbiór, przetwarzanie, przechowywanie i wykorzystywanie informacji. Należą do nich m.in. percepcja, uwaga, pamięć, uczenie się, myślenie i język.

3.Percepcja

Proces organizowania i interpretowania danych zmysłowych w spójne reprezentacje obiektów i zdarzeń. Nie jest biernym odbiorem bodźców, lecz aktywną konstrukcją znaczenia opartą na danych sensorycznych i doświadczeniu.

4.Uwaga

Mechanizm selekcyjny umożliwiający wybór części dostępnych informacji do dalszego przetwarzania. Uwaga jest ograniczonym zasobem i może mieć charakter selektywny, podzielny lub trwały.

5.Pamięć

System kodowania, przechowywania i wydobywania informacji. W klasycznych ujęciach wyróżnia się pamięć sensoryczną, krótkotrwałą lub roboczą oraz długotrwałą, w tym deklaratywną i niedeklaratywną.

6.Uczenie się

Względnie trwała zmiana zachowania lub potencjału zachowania wynikająca z doświadczenia. Nie obejmuje zmian wyłącznie dojrzewaniowych ani chwilowych skutków zmęczenia, choroby czy substancji psychoaktywnych.

7.Warunkowanie klasyczne

Uczenie się oparte na kojarzeniu bodźca pierwotnie obojętnego z bodźcem bezwarunkowym, tak że bodziec obojętny zaczyna wywoływać reakcję warunkową. Klasyczny przykład stanowią badania Iwana Pawłowa.

8.Warunkowanie sprawcze

Uczenie się, w którym częstość zachowania zależy od jego konsekwencji. Wzmocnienia zwiększają prawdopodobieństwo reakcji, a kary je zmniejszają; szczególnie ważne są tu prace B.F. Skinnera.

9.Wzmocnienie

Konsekwencja zachowania zwiększająca prawdopodobieństwo jego ponownego wystąpienia. Wzmocnienie pozytywne polega na dodaniu bodźca pożądanego, a negatywne na usunięciu bodźca awersyjnego.

10.Emocje

Złożone stany obejmujące komponent subiektywny, fizjologiczny i behawioralny. Emocje pełnią funkcje adaptacyjne, sygnalizacyjne i motywacyjne, a ich przebieg zależy zarówno od pobudzenia, jak i oceny sytuacji.

11.Motywacja

Procesy inicjujące, ukierunkowujące i podtrzymujące działanie. Może mieć charakter wewnętrzny lub zewnętrzny; wiąże się z potrzebami, celami, oczekiwaniami i wartością przypisywaną rezultatowi.

12.Osobowość

Względnie trwała organizacja cech, dyspozycji i mechanizmów regulujących zachowanie, emocje i poznanie jednostki. W psychologii współczesnej często opisuje się ją w kategoriach wymiarów cech, np. modelu Wielkiej Piątki.

13.Temperament

Biologicznie uwarunkowane, względnie stałe cechy formalne zachowania, takie jak reaktywność czy poziom aktywności. Odnosi się bardziej do „jak” człowiek reaguje niż „na co” i „dlaczego”.

14.Inteligencja

Ogólna zdolność do rozumowania, uczenia się, adaptacji i rozwiązywania problemów. Jej struktura jest ujmowana różnie, m.in. jako czynnik ogólny $g$ lub zbiór względnie odrębnych zdolności.

15.Metoda eksperymentalna

Strategia badawcza polegająca na manipulowaniu zmienną niezależną i kontroli warunków w celu oceny jej wpływu na zmienną zależną. Umożliwia wnioskowanie przyczynowe, jeśli spełniono warunki trafności wewnętrznej.

16.Korelacja

Statystyczna miara współzmienności dwóch zmiennych. Korelacja informuje o sile i kierunku związku, lecz sama w sobie nie pozwala stwierdzić zależności przyczynowo-skutkowej.